edu.klimaka.gr

Αξιολόγηση Χρήστη: 0 / 5

Αστέρια ΑνενεργάΑστέρια ΑνενεργάΑστέρια ΑνενεργάΑστέρια ΑνενεργάΑστέρια Ανενεργά
 

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ B' ΛΥΚΕΙΟΥ 2017-2018
(Ημερήσια - Εσπερινά Λύκεια)

(Μετάβαση στις οδηγίες διδασκαλίας στην ΙΣΤΟΡΙΑ Α ' Λυκείου)

Αρ.Πρωτ.187999/Δ2/02-11-2017/ΥΠΠΕΘ

ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ
Π/ΘΜΙΑΣ ΚΑΙ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ
ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ, ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ
ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ
ΤΜΗΜΑ Α΄
Πληροφορίες: Αν. Πασχαλίδου, Β. Πελώνη
Τηλέφωνο: 210-3443422, 210-3442238

ΘΕΜΑ: Οδηγίες για τη διδασκαλία της Ιστορίας στις Α΄, Β΄ Ημερήσιου ΓΕΛ και Α΄, Β΄ Εσπερινού ΓΕΛ για το σχολικό έτος 2017 – 2018

Σχετ.: Τα με αρ. πρωτ. εισ. ΥΠ.Π.Ε.Θ. 159290/25-09-2017 και 162549/29-09-2017 έγγραφα

Μετά από σχετική εισήγηση του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής (πράξη 37/21-09-2017 του Δ.Σ) σας αποστέλλουμε τις παρακάτω οδηγίες για τη διδασκαλία της Ιστορίας στις Α΄, Β΄ Ημερήσιου ΓΕΛ και Α΄, Β΄ Εσπερινού ΓΕΛ για το σχολικό έτος 2017 – 2018.

(...)

ΙΣΤΟΡΙΑ Β΄ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

Η διδακτέα ύλη που ακολουθεί παρουσιάζεται με δύο τρόπους: αναλυτικά και συνοπτικά (αναλυτική παρουσίαση και συνοπτική παρουσίαση). Τα φαινόμενα που παρουσιάζονται με αναλυτικό τρόπο (αναλυτική παρουσίαση) αποτελούν την εξεταστέα ύλη του μαθήματος, ενώ τα φαινόμενα που παρουσιάζονται με συνοπτικό τρόπο (συνοπτική παρουσίαση) δεν εξετάζονται, ωστόσο η παρουσίασή τους κρίνεται απαραίτητη προκειμένου οι μαθητές/τριες να αντιληφθούν το ιστορικό παρελθόν ως ολότητα εντάσσοντας τα προς μελέτη γεγονότα και φαινόμενα στο ιστορικό τους πλαίσιο, αλλά και συνδέοντάς τα με τις οπτικές και τις προκλήσεις του παρόντος. Ιδιαίτερα σε ενότητες που αφορούν το πολιτισμό προτείνεται η συνοπτική προσέγγισή τους με λέξεις – κλειδιά, ώστε οι μαθητές/τριες, αναγνωρίζοντας βασικά χαρακτηριστικά ρευμάτων, έργων και δημιουργών, να μπορούν να τα εντάσσουν στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο και να τα συσχετίζουν με τις εξελίξεις της κάθε εποχής.

΄Ετσι, ορισμένες ενότητες κυρίως της Βυζαντινής ιστορίας διδάσκονται συνοπτικά, ώστε ζητήματα γνωστά από προηγούμενες βαθμίδες να ενταχθούν σε ένα ευρύτερο πλαίσιο και να αποκτήσουν οι μαθητές αφενός τη μεγάλη εικόνα της εποχής και αφετέρου μια πολυδιάστατη εικόνα για το Βυζάντιο και για τις εξελίξεις στην περιοχή αυτή, στην οποία θα εγκατασταθούν και άλλοι λαοί, θα δημιουργηθούν νέα κράτη και θα αναδειχθούν νέοι πολιτισμοί. Από την άλλη, εξετάζονται αναλυτικά ενότητες που αφορούν ζητήματα εσωτερικής πολιτικής του Βυζαντίου, όπως ο θεσμός των θεμάτων, ο σταδιακός εξελληνισμός του κράτους, η εικονομαχία, η οικονομία και κοινωνία που, αν και γνωστά, αποτελούν κλειδιά για την κατανόηση του βυζαντινού κόσμου. Αναφορικά με τη μεσαιωνική ιστορία της Δυτικής Ευρώπης εξετάζονται αναλυτικά ενότητες που αφορούν το Φραγκικό κράτος, καθώς η πορεία του θα έχει αποφασιστικό ρόλο για τον χαρακτήρα της Ευρώπης, της οποίας εξάλλου η ιστορία δεν διδάσκεται σε προηγούμενες εκπαιδευτικές βαθμίδες.

Το σχολικό εγχειρίδιο εμπλουτίζεται και με άλλο υλικό (ιστοσελίδες, ταινίες κτλ.), ώστε να δοθεί η δυνατότητα στους/στις μαθητές/τριες να προσεγγίσουν κριτικά τη μεσαιωνική και νεότερη ιστορία, να κατανοήσουν ότι η ιστοριογραφία αποτελεί κατασκευή, η οποία οφείλει να υπακούει στους κανόνες της ιστορικής επιστήμης και να αναπτύξουν έτσι κριτική στάση απέναντι στις διαφορετικές ιστοριογραφικές οπτικές, αλλά και την ικανότητα ερμηνείας και αξιολόγησής τους. Η ποικιλία υποστηρικτικού υλικού μέσω του οποίου οι μαθητές/τριες εμπλέκονται σε διάφορες δραστηριότητες συμβάλλει στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και ως εκ τούτου στην αποφυγή της στείρας απομνημόνευσης, αφού οι μαθητές/τριες καλούνται να συνδυάσουν πληροφοριακό υλικό από διάφορες πηγές προκειμένου να απαντήσουν στα ερωτήματα.

Το προτεινόμενο υλικό πολλές φορές είναι περισσότερο από αυτό που χρειάζεται η προσέγγιση των υπο εξέταση ενοτήτων και τούτο για να υπάρχει η ευελιξία της επιλογής, αλλά και για να δίνεται η δυνατότητα σε τμήματα ή μαθητές/τριες να ικανοποιούν το τυχόν αυξημένο ενδιαφέρον τους για διάφορα εξεταζόμενα φαινόμενα. Αναφορικά με τις ενότητες που προσεγγίζονται συνοπτικά και οι οποίες δεν ανήκουν στην εξεταστέα ύλη, ο/η εκπαιδευτικός αποφασίζει ποιο από το προτεινόμενο υλικό θα αξιοποιήσει, ώστε αφενός να δημιουργείται κάθε φορά το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο θα τοποθετούνται τα φαινόμενα που θα προσεγγίζονται αναλυτικά και αφετέρου οι μαθητές/τριες να αποκτούν μια συνολική εικόνα των ιστορικών περιόδων που το Πρόγραμμα Σπουδών ορίζει.

Είναι προφανές ότι το προτεινόμενο υποστηρικτικό υλικό και οι δραστηριότητες είναι ενδεικτικές. Ο/η εκπαιδευτικός αλλά και οι μαθητές/τριες μπορούν να επιλέξουν οι ίδιοι/ες υλικό και να διατυπώσουν ερωτήματα προς διερεύνηση σχετικά με τις προς εξέταση ιστορικές περιόδους. Τέλος, μπορούν να επιλέξουν θέματα που τους/τις ενδιαφέρουν για περαιτέρω μελέτη.

Η διδακτέα ύλη συνοδεύεται από τα εξής παραρτήματα:
1. Κοινωνία στο Βυζάντιο,
2. Το Σχίσμα,
3α. Οικονομικές μεταβολές στη Δ. Ευρώπη,
Παράρτημα 3β. Οικονομικές μεταβολές στη Δ. Ευρώπη,
4. Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης,
5. Απέλαση των εβραίων,
6. Διαφωτισμός,
7α Βιομηχανική Επανάσταση
7β Βιομηχανική Επανάσταση.
Στα παραρτήματα δίνονται γραπτές πηγές, πίνακες, εικόνες.

Τα παραρτήματα βρίσκονται στο ίδιο έγγραφο εκτός από τα παραρτήματα 3β, 7β (powerpoint) που έχουν αναρτηθεί στην ιστοσελίδα του ΙΕΠ.


Αναλυτικά διδάσκονται τα εξής στα Ημερήσια Γενικά Λύκεια


Κεφάλαιο Ι Από το θάνατο του Ιουστινιανού ως την αποκατάσταση των εικόνων και τη συνθήκη του Βερντέν (565-843)

Αναλυτική παρουσίαση:

-σ. 12-14, Ενότητα 2β. Εσωτερική αναδιοργάνωση, 2γ. εξελληνισμός του κράτους,

-σ.17-18, Ενότητα 4. Οι αραβικές κατακτήσεις και οι συνέπειές τους από: «Οι αραβικές κατακτήσεις έθεσαν τέρμα... μικρασιατικών πληθυσμών»,

-σ. 19-21, Ενότητα 5. Η εικονομαχία,

-σ. 26-28, Ενότητα 8β. Οι Καρολίδες και η ακμή της φραγκικής δύναμης, 8γ. Το πρόβλημα των δύο αυτοκρατοριών.

Κεφάλαιο ΙΙ. Η εποχή της ακμής: Από τον τερματισμό της εικονομαχίας ως το σχίσμα των δύο εκκλησιών (843-1054)

Αναλυτική παρουσίαση:

-σ. 36-37, Ενότητα 3. Κοινωνία,

-σ. 38-39, Ενότητα 4α. Η διοίκηση, 4β. Οι σχέσεις κράτους- εκκλησίας

-σ. 45 -46, Ενότητα 5στ. Το Σχίσμα μεταξύ των δύο Εκκλησιών,

-σ. 48-49, Ενότητα 7 Οικονομία και κοινωνία στη Δυτική Ευρώπη. Το σύστημα της φεουδαρχίας.

Κεφάλαιο ΙΙΙ. Από το σχίσμα των δύο εκκλησιών ως την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους σταυροφόρους (1054- 1204)

Αναλυτική παρουσίαση:

-σ. 53-54, Ενότητα 2β. Ο στρατός και ο θεσμός της πρόνοιας,

-σ. 59-61, Ενότητα 5. Οικονομικές μεταβολές στη Δυτική Ευρώπη,

-σ. 65, Ενότητα 7α. Οι αιτίες,

-σ. 68-69, Ενότητα 7ε. Η άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους.

Κεφάλαιο IV. Η λατινοκρατία και η παλαιολόγεια εποχή (1204-1453). Ο ύστερος Μεσαίωνας στη Δύση.

Αναλυτική παρουσίαση:

-σ. 83-84, Ενότητα 6β. Η οργάνωση του κράτους των Οθωμανών,

-σ. 85-87, Ενότητα 7. Η άλωση της Κωνσταντινούπολης,

-σ. 88-90, Ενότητες 8γ. Η κρίση της φεουδαρχίας και 8δ. Η συγκρότηση κρατών και η αιχμαλωσία της Αβινιόν.

Κεφάλαιο VΙ. Από την άλωση της Κωνσταντινούπολης και τις ανακαλύψεις των νέων χωρών ως τη συνθήκη της Βεστφαλίας (1453-1648)

Αναλυτική παρουσίαση:

-σ. 114, Ενότητα 1. Από το Μεσαίωνα στους Νέους Χρόνους,

-σ. 115-119, Ενότητα 2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός,

-σ. 120-121, Ενότητες 3α. Προς αναζήτηση νέων δρόμων και 3β. Οι πρόοδοι στη ναυσιπλοΐα,

-σ. 123 η παράγραφος «Οι πρώτες χώρες που ανακαλύφθηκαν...προκολομβιανούς πολιτισμούς»

-σ. 124-126, Ενότητα 3ε. Η Ευρώπη μετά τις Ανακαλύψεις,

-σ. 127-129, Ενότητες 4α. Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία σε κρίση και 4β. Η Μεταρρύθμιση του Λουθήρου,

-σ. 131-132, Ενότητα 4ε. Οι συνέπειες της Μεταρρύθμισης.

Κεφάλαιο VΙΙ. Από τη συνθήκη της Βεστφαλίας (1648) έως το συνέδριο της Βιέννης (1815)

Αναλυτική παρουσίαση:

-σ. 160-166, Ενότητα 1. Ο Διαφωτισμός,

-σ. 167-169, Ενότητα 2. Οικονομικές εξελίξεις: Οι απαρχές της βιομηχανικής επανάστασης, οι οικονομικές θεωρίες,

-σ. 172-173, Ενότητες 3γ. Η γέννηση ενός νέου κράτους και 3δ. Οι συνέπειες,

-σ. 174-179, Ενότητα 4α. Η Γαλλία σε κρίση, 4β. Η έκρηξη της επανάστασης, 4γ. Η συνταγματική μοναρχία, 4δ. Η πορεία προς τη δημοκρατία και η ριζοσπαστική επανάσταση, -σ. 180-181, 4ζ. Ο χαρακτήρας και το έργο της επανάστασης,

-σ. 186-187, Από ενότητα 6α.Η παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μόνο οι υποενότητες: Η επαρχιακή διοίκηση και ο στρατός και Φυγόκεντρες τάσεις


Αναλυτικά διδάσκονται τα εξής στα Εσπερινά Γενικά Λύκεια


Κεφάλαιο Ι Από το θάνατο του Ιουστινιανού ως την αποκατάσταση των εικόνων και τη συνθήκη του Βερντέν (565-843)

Αναλυτική παρουσίαση:
-σ. 12-14, Ενότητα 2β. Εσωτερική αναδιοργάνωση, 2γ. εξελληνισμός του κράτους,
-σ.17-18, Ενότητα 4. Οι αραβικές κατακτήσεις και οι συνέπειές τους από: «Οι αραβικές κατακτήσεις έθεσαν τέρμα... μικρασιατικών πληθυσμών»,
-σ. 19, Ενότητα 5α. Οι συνθήκες εκδήλωσης της εικονομαχίας.
-σ. 26-28, Ενότητα 8β. Οι Καρολίδες και η ακμή της φραγκικής δύναμης, 8γ. Το πρόβλημα των δύο αυτοκρατοριών.

Κεφάλαιο ΙΙ. Η εποχή της ακμής: Από τον τερματισμό της εικονομαχίας ως το σχίσμα των δύο εκκλησιών (843-1054)

Αναλυτική παρουσίαση:
-σ. 36-37, Ενότητα 3. Κοινωνία,
-σ. 38-39, Ενότητα 4α. Η διοίκηση, 4β. Οι σχέσεις κράτους- εκκλησίας
-σ. 45 -46, Ενότητα 5στ. Το Σχίσμα μεταξύ των δύο Εκκλησιών,
-σ. 48-49, Ενότητα 7. Οικονομία και κοινωνία στη Δυτική Ευρώπη. Το σύστημα της φεουδαρχίας.

Κεφάλαιο ΙΙΙ. Από το σχίσμα των δύο εκκλησιών ως την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους σταυροφόρους (1054- 1204)

Αναλυτική παρουσίαση:
-σ. 53-54, Ενότητα 2β. Ο στρατός και ο θεσμός της πρόνοιας,
-σ. 59-61, Ενότητα 5. Οικονομικές μεταβολές στη Δυτική Ευρώπη,
-σ. 65, Ενότητα 7α. Οι αιτίες,
-σ. 68-69, Ενότητα 7ε. Η άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους.

Κεφάλαιο IV. Η λατινοκρατία και η παλαιολόγεια εποχή (1204-1453). Ο ύστερος Μεσαίωνας στη Δύση.

Αναλυτική παρουσίαση:
-σ. 83-84, Ενότητα 6β. Η οργάνωση του κράτους των Οθωμανών,
-σ. 87, Ενότητα 7γ. Το Βυζάντιο μετά την ΄Αλωση,
-σ. 88-90, Ενότητες 8γ. Η κρίση της φεουδαρχίας και 8δ. Η συγκρότηση κρατών και η αιχμαλωσία της Αβινιόν.

Κεφάλαιο VΙ. Από την άλωση της Κωνσταντινούπολης και τις ανακαλύψεις των νέων χωρών ως τη συνθήκη της Βεστφαλίας (1453-1648)

Αναλυτική παρουσίαση:
-σ. 114, Ενότητα 1. Από το Μεσαίωνα στους Νέους Χρόνους,
-σ. 115-119, Ενότητα 2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός,
-σ. 124-126, Ενότητα 3ε. Η Ευρώπη μετά τις Ανακαλύψεις,
-σ. 127-129, Ενότητες 4α. Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία σε κρίση
-σ. 131-132, Ενότητα 4ε. Οι συνέπειες της Μεταρρύθμισης.

Κεφάλαιο VΙΙ. Από τη συνθήκη της Βεστφαλίας (1648) έως το συνέδριο της Βιέννης (1815)

Αναλυτική παρουσίαση:
-σ. 160-166, Ενότητα 1. Ο Διαφωτισμός,
-σ. 167-169, Ενότητα 2. Οικονομικές εξελίξεις: Οι απαρχές της βιομηχανικής επανάστασης, οι οικονομικές θεωρίες,
-σ. 172-3, Ενότητα 3δ. Οι συνέπειες,
-σ. 174-175, Ενότητα 4α. Η Γαλλία σε κρίση,
-σ. 180-181, Ενότητα 4ζ. Ο χαρακτήρας και το έργο της επανάστασης,
-σ. 186-187, Από ενότητα 6α.Η παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μόνο οι υποενότητες: Η επαρχιακή διοίκηση και ο στρατός και Φυγόκεντρες τάσεις


Η μείωση της ύλης για τα Εσπερινά ΓΕΛ ισχύει και για την ακόλουθη αναλυτική παράθεση τις προτεινόμενης διδακτικής πορείας.

Διδακτικές ενότητες

Ώρες

Ι Από το θάνατο του Ιουστινιανού ως την αποκατάσταση των εικόνων και τη συνθήκη του Βερντέν (565-843 μ.Χ.)

6 ώρες

Κεφάλαιο Ι Παρουσιάζονται συνοπτικά :

Ενότητα 1. Οι διάδοχοι του Ιουστινιανού και η κρίση της Αυτοκρατορίας 565-610, α) Εξωτερικά προβλήματα, β) Εσωτερική κρίση και αναρχία, σ. 9-11

Ενότητα 2. Η βασιλεία του Ηρακλείου 610-641, 2α. Εξωτερικοί κίνδυνοι, σ. 11-12.

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτες:
- χάρτης 33, «Οι Γερμανικές εισβολές (Germanic invasions)» και
χάρτης 36, «Τα βαρβαρικά βασίλεια της Ευρώπης το 526 μ.Χ. (The barbarian kingdoms of Europe in 526)» στο :
http://www.vox.com/2014/8/19/5942585/40-maps-that-explain-the-roman-empire
χάρτης της βυζαντινής αυτοκρατορίας, 565 μ.Χ. στο:
http://byzantium.seashell.net.nz/index.php
-σ. 8 σχολικού βιβλίου, Η Ευρώπη περί το 570μ.Χ ,
-σ. 10 σχολικού βιβλίου, Η Βυζαντινή Ιταλία μετά τις πρώτες κατακτήσεις των Λογγοβάρδων (αρχές 7ου αι.),
-σ. 16 σχολικού βιβλίου, Η εξάπλωση του Ισλάμ,
-σ. 25 σχολικού βιβλίου, Το πρώτο Βουλγαρικό Κράτος,

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Αφού γίνει ανάκληση γνώσεων σχετικά με τις «βαρβαρικές εισβολές», δίνεται μια γενική εικόνα του Βυζαντίου και των γύρω λαών.

Συγκεκριμένα:
1. εντοπίζονται α) οι περιοχές στις οποίες εκτείνεται το Βυζάντιο, β) λαοί και κράτη που βρίσκονται γύρω του: Ανατολικά: Πέρσες (γνωστοί από Α΄ Λυκείου) και στη συνέχεια Άραβες, Βόρεια: Άβαροι, Σλάβοι, Βούλγαροι, Δυτικά: Λογγοβάρδοι, Φράγκοι.
2. Γίνεται αναφορά στα οικονομικά προβλήματα που δημιούργησαν στο κράτος οι πόλεμοι του Ιουστινιανού.
3. Διαπιστώνεται η επέκταση των Λογγοβάρδων στα ιταλικά εδάφη που είχε ανακτήσει ο Ιουστινιανός περιορίζοντας έτσι τις εκεί βυζαντινές κτήσεις.
4. Αναφέρονται οι συνέπειες που είχαν οι συγκρούσεις με τους Πέρσες επί Ηρακλείου αναφορικά με την επικράτηση των Αράβων.

Κεφάλαιο Ι Παρουσιάζονται συνοπτικά :

Ενότητα 3. Η εμφάνιση του Ισλάμ, σ. 14-15

Ενότητα 4. Οι αραβικές κατακτήσεις και οι συνέπειές τους, σ. 16-18, αλλά παρουσιάζονται αναλυτικά μόνο οι συνέπειές τους σ. 17-18 (από το σημείο: «Οι αραβικές κατακτήσεις έθεσαν τέρμα...έως μικρασιατικών πληθυσμών»)

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτες
- «Αραβική εξάπλωση. Ιστοριογραμμή», Φωτόδενδρο:
http://photodentro.edu.gr/v/item/ds/8521/8978
- σ. 16 σχολικού βιβλίου, Η εξάπλωση του Ισλάμ ως το 750 μ.Χ.

Πηγές
-σ. 15 σχολικού βιβλίου, Το Κοράνι για τον πόλεμο κατά των απίστων,
-σ. 16 σχολικού βιβλίου, Η οικονομική σημασία της Αιγύπτου,
-σ. 110 σχολικού βιβλίου, Οι Άραβες και οι αρχαίοι Έλληνες

Εικόνες
-σ. 15 σχολικού βιβλίου, Η επιστροφή του Μωάμεθ στη Μέκκα,
-σ. 111 σχολικού βιβλίου, Το τέμενος του Ομάρ στα Ιεροσόλυμα,
-σ. 111 σχολικού βιβλίου, Η λεγόμενη κοσμηματοθήκη της Θαμόρα,
-σ. 111 σχολικού βιβλίου, Το μιχράμπ του Μεγάλου Τζαμιού στην Κόρδοβα
- πηγές για αποκλίσεις από το ορθόδοξο ισλάμ (ισλαμικά τάγματα), http://istoria.gr/nov01/3.htm (Μπεκτασήδες-Αλεβίτες -Σούφι κλπ)
https://goo.gl/FAjrOV, (Μπεκτασήδες),
http://www.tovima.gr/world/article/?aid=379767 (Αλεβίτες)

Προτεινόμενη δραστηριότητα:

Εντοπίζεται σε χάρτη η περιοχή των Αράβων, οι ιερές πόλεις τους και η σταδιακή τους εξάπλωση, επισημαίνεται ο ανεικονικός χαρακτήρας της θρησκείας τους, συζητείται ο όρος ιερός πόλεμος (τζιχάντ), οι καταχρήσεις του λόγου του Κορανίου προκειμένου να δικαιολογηθούν σημερινές τρομοκρατικές επιθέσεις, καθώς και οι διαφοροποιήσεις του Ισλάμ (Σουνίτες, Σιίτες και οι συγγενείς θρησκευτικά Αλεβίτες και Μπεκτασήδες) προκειμένου να κατανοηθούν τα όσα σχετικά συμβαίνουν σήμερα. Δίνεται έμφαση στον όρο θεοκρατικό κράτος, ο οποίος συσχετίζεται με σύγχρονα κράτη που έχουν αυτό το χαρακτήρα. Συζητούνται οι πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες των αραβικών κατακτήσεων. Γίνεται προϊδεασμός σχετικά με τον εξελληνισμό του Ρωμαϊκού κράτους μετά την απώλεια τόσων ανατολικών επαρχιών.

Στη δραστηριότητα αυτή ενσωματώνεται και η 3η ερώτηση του σχολικού βιβλίου, στη σ. 18: (Να συζητήσετε την άποψη του ιστορικού H. Pirenne: «Η Μεσόγειος θάλασσα που ήταν μέχρι τότε το κέντρο της Χριστιανοσύνης, έγινε το σύνορό της. Η μεσογειακή ενότητα θρυμματίστηκε»). Επισημαίνεται ο ρόλος των πόλεων στον αραβικό κόσμο και γίνεται προϊδεασμός αναφορικά με την πολιτιστική και πολιτισμική ώσμωση μεταξύ Βυζαντίου και Δυτικής Ευρώπης από τη μια και Αράβων από την άλλη, που προτείνεται να εξεταστεί με τη μορφή Ερευνητικής Εργασίας στη συνέχεια.

Κεφάλαιο Ι Παρουσιάζονται συνοπτικά :

Ενότητα 7. Σλάβοι και Βούλγαροι, σ. 24-26

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτες
-για τις περιοχές εγκατάστασης Κρατών και Σέρβων, στο «Σλάβοι»,Φωτόδενδρο:http://photodentro.edu.gr/v/item/ds/8521/9386
-σ. 25 σχολικού βιβλίου, Το πρώτο Βουλγαρικό Κράτος

Πηγές
-σ. 22 σχολικού βιβλίου,: Η ανοικοδόμηση των πόλεων της Πελοποννήσου
-σ. 24 σχολικού βιβλίου, Πόλεμος και κατασκοπία,

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
1.Εντοπίζονταιοι περιοχές της Βαλκανικής χερσονήσου, όπου εξαπλώνονται οι Σλάβοι και δημιουργούν μόνιμες εγκαταστάσεις (Σκλαβηνίες), αναζητούνται οι λόγοι των επιτυχιών τους, καθώς και οι αντιδράσεις του Βυζαντίου που οδηγούν στην αφομοίωση τους (εποικιστική πολιτική), ενώ σε χάρτη εντοπίζονται τα κράτη της Σερβίας και Κροατίας που θα προκύψουν στα βόρεια σύνορα του Βυζαντίου.
2. Παρακολουθείται στον χάρτη η σταδιακή επέκταση των Βουλγάρων, οι οποίοι θα βρίσκονται σε μια συνεχή αντιπαλότητα με τους Βυζαντινούς από τη στιγμή που διεκδικούν την ηγεμονία στην ίδια περιοχή, συζητείται η διαρχία που αντιστοιχούσε στον εθνικο-φυλετικό δυισμό της χώρας (Σλάβοι-Βούλγαροι).
3. Αναφέρεται ότι οι Βυζαντινοί θα επιχειρήσουν να ελέγξουν τους βόρειους γείτονές τους με τη διπλωματία, την κατασκοπία, τους πολέμους, τον εκχριστιανισμό [ανάκληση γνώσεων από γυμνάσιο], και εντός του κράτους με την εποικιστική πολιτική.

Κεφάλαιο Ι Παρουσιάζονται συνοπτικά:

Ενότητα 6. Κοινωνία και οικονομία, σ. 21-23

Υποστηρικτικό υλικό:

Εικόνα
σ. 8 σχολικού βιβλίου, Οι οχυροί οικισμοί αποτελούν ένα από τα χαρακτηριστικά του Μεσαίωνα (κάστρο και πόλη του Μυστρά που ιδρύθηκαν το 13ο αι.)

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Γίνεται αναφορά στα νέα οικονομικά δεδομένα, στη μείωση στο ελάχιστο των εμπορικών σχέσεων με τη Δύση. Σχολιάζεται η ανασφάλεια που προκαλεί η νέα κατάσταση και η στρατιωτικοποίηση της βυζαντινής κοινωνίας που εκφράζεται με τα οικογενειακά επώνυμα και τα κάστρα.

Κεφάλαιο Ι Παρουσιάζονται συνοπτικά :

Ενότητα 8. Το Φραγκικό κράτος υπό τη δυναστεία των Μεροβιγγείων και των Καρολιδών 8α. Η εποχή των Μεροβιγγείων και η κρίση του Φραγκικού κράτους, σ. 26

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτης, σ. 8 σχολικού βιβλίου, Η Ευρώπη περί το 570 μ.Χ

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Επισημαίνεται η κρίση του σημαντικότερου «βαρβαρικού» κράτους της Δ. Ευρώπης με αναφορά στον εκχριστιανισμό του, την αποδυνάμωση του θεσμού της βασιλείας και την ανάδειξη της εκκλησίας σε παράγοντα συνοχής.

Κεφάλαιο Ι Παρουσιάζονται αναλυτικά :

Ενότητα 2. Η βασιλεία του Ηρακλείου (610-641μ.Χ.) 2β. Εσωτερική αναδιοργάνωση, 2γ. Εξελληνισμός του κράτους, σ. 12-14

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτης
σ. 38 σχολικού βιβλίου, Θέματα τον 8ο και 9ο αιώνα

Πηγές
-σ. 12 σχολικού βιβλίου, Η γένεση των θεμάτων και η καθιέρωση της Ελληνικής,
-σ. 13 σχολικού βιβλίου, Ο στρατιώτης-αγρότης και οι υποχρεώσεις του

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Στον χάρτη εντοπίζεται η περιοχή όπου δημιουργούνται τα πρώτα θέματα, επισημαίνονται από τις πηγές ο χρόνος και η αιτία δημιουργίας τους, οι υποχρεώσεις των στρατιωτών και συζητείται η σημασία του θεσμού για το αμυντικό σύστημα και την κοινωνική οργάνωση του Βυζαντίου [προϊδεασμός ότι ο θεσμός των θεμάτων στη συνέχεια θα συσχετιστεί με το θεσμό της πρόνοιας και της φεουδαρχίας, με τον εκφεουδαλισμό των ελληνικών γαιών επί λατινοκρατίας, καθώς και με το τιμαριωτικό σύστημα στην Οθωμανική αυτοκρατορία]. Σχολιάζεται η αιτία και η σημασία του σταδιακού εξελληνισμού του βυζαντινού κράτους, καθώς και το πώς αυτός εκφράστηκε.

Κεφάλαιο Ι Παρουσιάζονται αναλυτικά :

Ενότητα 5, 5α. Συνθήκες εκδήλωσης της Εικονομαχίας, 5β. Έναρξη της Εικονομαχίας, 5γ. Κορύφωση της εικονομαχίας, σ. 19-21

Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγές
-σ. 19 σχολικού βιβλίου, Η πολιτική αναγκαιότητα της εικονομαχίας,
-σ. 20 σχολικού βιβλίου, Τα επιχειρήματα των εικονοκλαστών και Τα επιχειρήματα των εικονολατρών

Εικόνες
-σ. 20 σχολικού βιβλίου, Εικονομάχοι καλύπτουν την εικόνα του Χριστού,
-σ.15 σχολικού βιβλίου, Η επιστροφή του Μωάμεθ στη Μέκκα,
-σ. 111 σχολικού βιβλίου, Το μιχράμπ του Μεγάλου Τζαμιού στην Κόρδοβα

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Αξιοποιείται η θρησκευτική εικονογράφηση των Αράβων, για να γίνει κατανοητή η επίδραση της ανεικονικότητας.
Προτείνεται συζήτηση σχετικά με τα εξής ζητήματα:
 α) Ενάντια σε ποιους εχθρούς ήταν ανάγκη να πολεμήσουν οι αγροτικοί πληθυσμοί της Μ. Ασίας, γιατί η εικονομαχική πολιτική μπορούσε να συμφιλιώσει τους πληθυσμούς των ανατολικών επαρχιών με την Κωνσταντινούπολη, ποιοι λόγοι οδήγησαν στην εικονομαχία (βλ. και ερώτηση 1 του σχολικού βιβλίου),
 β) Πώς αξιολογούν οι μαθητές/τριεςτην επιχειρηματολογία των μεν και των δε (ερώτηση 3, σ. 21 του σχολικού βιβλίου).
 γ) Ποιες οι πρακτικές των εικονομάχων και εικονολατρών και ο συμβολισμός τους.
 δ) Ποιοι οι λόγοι που οδηγούν την κάθε μια από τις δύο αυτές ομάδες στην υιοθέτηση της μιας ή της άλλης θέσης.

Κεφάλαιο Ι Παρουσιάζονται αναλυτικά:

Ενότητα 8, 8β.Οι Καρολίδες και η ακμή της φραγκικής δύναμης, 8γ. Το πρόβλημα των δύο αυτοκρατοριών, σ.26-28.

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτες
-Xάρτης του κράτους του Καρλομάγνου:
http://www.medievaleuropeonline.com/maps/4-1.pdf
-σ. 28 σχολικού βιβλίου, Η διαίρεση του φραγκικού κράτους

Πηγές
σ. 28 σχολικού βιβλίου, Η στέψη του Καρλομάγνου από τη σκοπιά των Φράγκων και Η στέψη του Καρλομάγνου από τη σκοπιά των Βυζαντινών

Εικόνα
σ. 27 σχολικού βιβλίου, Ο Άγιος Πέτρος παραδίδει στον πάπα Λέοντα Γ΄ το μανδύα και στο βασιλέα Καρλομάγνο μια σημαία

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Σχολιάζεται η σημασία των μεταρρυθμίσεων του Καρλομάγνου (κομητεία-κόμης, στρατιωτική, πολιτική, δικαστική και οικονομική εξουσία του) και επιχειρείται προϊδεασμός αναφορικά με τη σχέση τους με τη φεουδαρχία που θα εξεταστεί σε επόμενη ενότητα. Εντοπίζεται η επέκταση του Φραγκικού κράτους, συζητείται η απειλή που αισθάνονται οι Βυζαντινοί από τους Φράγκους, όταν ο πάπας θα στέψει τον Καρλομάγνο αυτοκράτορα Ρωμαίων, με αντάλλαγμα τη βοήθεια του τελευταίου. Σχολιάζεται η πρόσληψη της στέψης από τους Φράγκους και τους Βυζαντινούς (ερώτηση 1, του εγχειριδίου σ. 29), και η ισχύς των επιχειρημάτων τους. Θα μπορούσε να αναζητηθεί η αναλογία με το πώς προσλαμβάνουν το ίδιο ιστορικό γεγονός διαφορετικοί λαοί. Στη δραστηριότητα αυτή εντάσσεται και η 3η ερώτηση του εγχειριδίου, σ. 29 (Ο χρονογράφος Θεοφάνης αναφέρει ότι σχεδιαζόταν γάμος μεταξύ Ειρήνης και Καρόλου, ώστε να συνενωθούν οι δύο αυτοκρατορίες. Ανεξάρτητα από τον βαθμό αξιοπιστίας της πληροφορίας αυτής, ποια προβλήματα μπορεί κανείς να υποθέσει ότι θα προκαλούσε αυτή η επιλογή;) Με αφορμή τη στέψη συζητούνται τα στοιχεία του ρωμαϊκού κόσμου που κληρονομεί η Μεσαιωνική Ευρώπη, ένα από τα οποία ήταν το αυτοκρατορικό ιδεώδες.

Κεφάλαιο Ι. Παρουσιάζεται συνοπτικά

:Ενότητα 8, 8δ. Η διαίρεση της Αυτοκρατορίας του Καρόλου, σ. 28-29

Υποστηρικτικό υλικό:

χάρτης
σ. 28 σχολικού βιβλίου, Η διαίρεση του Φραγκικού Κράτους βάσει της Συνθήκης του Βερντέν

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Διαπιστώνεται η διαίρεση του Φραγκικού Κράτους και συζητείται σε ποια σύγχρονα κράτη αντιστοιχούν οι τρεις εδαφικές ενότητες στις οποίες χωρίστηκε το κράτος του Καρλομάγνου, καθώς και η κληρονομιά (legacy) του Καρλομάγνου (“Pater Europae”), η διεκδίκησή του από Γάλλους και Γερμανούς, οι οποίοι θεωρούσαν τους βασιλικούς οίκους τους απογόνους του.Προϊδεασμός σχετικά με τις συνέπειες που θα είχε η διαίρεση αυτή για το πολιτικό-οικονομικο-κοινωνικό σύστημα της Ευρώπης σε συνδυασμό με τις νέες επιδρομές Βίκινγκς/Νορμανδών, Ούγγρων, Αράβων (ανασφάλεια κτλ.) και τις μεταρρυθμίσεις του Καρλομάγνου, όταν θα έχει εκλείψει η επιβλητική προσωπικότητα του Μεγάλου Καρόλου.

 

ΙΙ. Η εποχή της ακμής: Από τον τερματισμό της εικονομαχίας ως το σχίσμα των δύο εκκλησιών (843-1054)

5 ώρες

Κεφάλαιο ΙΙ Παρουσιάζονται συνοπτικά:

Ενότητα 1. Προοίμιο της ακμής του Βυζαντινού κράτους 1α. Ο εκχριστιανισμός των Σλάβων, 1β. Ο ανταγωνισμός μεταξύ των δύο εκκλησιών και το Πρώτο Σχίσμα, σ. 32-33,

Ενότητα 5, 5α. Η βυζαντινή διπλωματία, 5β. Οι σχέσεις με τους ΄Αραβες, 5γ. Οι σχέσεις με τους Βουλγάρους, 5δ. Οι σχέσεις με τους Ρώσους, 5ε. Η βυζαντινή πολιτική στην Ιταλία και η Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία του Γερμανικού ΄Εθνους, 5ζ. Οι σχέσεις με τις ιταλικές ναυτικές πόλεις, σ. 41-46

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτης
σ. 45 σχολικού βιβλίου, Η βυζαντινή επέκταση από το 950 ως το 1050 μ.Χ,

Πηγές
-σ. 42 σχολικού βιβλίου, Η αραβοβυζαντινή συνθήκη του 969,
-σ. 42 σχολικού βιβλίου, Ο Ρωμανός Α΄ Λεκαπηνός ψέγει τον Συμεών για τις απαιτήσεις του,
-σ. 43 σχολικού βιβλίου, Από την βυζαντινορωσική συνθήκη του 944,
-σ. 44 σχολικού βιβλίου, Ο Λιουτπράνδος επισκέπτεται την Πόλη για δεύτερη φορά,
-σ. 32 σχολικού βιβλίου, Διαμαρτυρία του Φωτίου κατά του πάπα,
-σ. 39 σχολικού βιβλίου, Οι στόχοι του Πρόχειρου Νόμου

Εικόνες
-σ. 41 σχολικού βιβλίου, Οι αντίπαλοι του Βασιλείου Β΄ προσκυνούν το θριαμβευτή αυτοκράτορα,
-σ. 44 σχολικού βιβλίου, Βυζαντινή ηγεσία γευματίζει με το Συμεών,
-σ.45 σχολικού βιβλίου, Οι γάμοι Όθωνος Β΄ και Θεοφανούς,
-σ. 33 σχολικού βιβλίου, Η βάπτιση του βούλγαρου ηγεμόνα Βόρη

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Εντοπίζονται σε χάρτη: α) οι περιοχές στις οποίες εκτείνεται το Βυζάντιο αυτή την περίοδο, β) λαοί και κράτη με τα οποία αναπτύσσει σχέσεις εχθρικές ή συνεργασίας: Ανατολικά: Άραβες, Βόρεια: Βούλγαροι, Δυτικά: ιταλικές πόλεις, Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία του Γερμανικού Έθνους, ενώ παράλληλα διατυπώνονται υποθέσεις σχετικά με την δράση αυτών των λαών και κατ΄ επέκταση για την εξωτερική πολιτική του Βυζαντίου, οι οποίες ελέγχονται με τη βοήθεια ήδη αποκτηθέντων γνώσεων και πηγών. Σχολιάζεται η εμφάνιση των πρώτων ακριτικών τραγουδιών κατά τον 10ο αιώνα, εμπνευσμένων από τους αγώνες των ακριτών κατά των Αράβων που σηματοδοτούν την αρχή της νεοελληνικής δημοτικής ποίησης. Επίσης, σχολιάζονται οι αραβικές επιδράσεις που απηχεί το έπος Βασίλειος Διγενής Ακρίτας που γράφτηκε τον 11ο αιώνα (βλ. Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α΄ Λυκείου).

Στη συνέχεια γίνεται ανάκληση αποκτηθέντων γνώσεων (στο Γυμνάσιο) σχετικά με την εκχριστιανιστική πολιτική του Βυζαντίου και επισημαίνονται τα προβλήματα που προκάλεσε ο εκχριστιανισμός των Βουλγάρων στις σχέσεις του Βυζαντίου τόσο με τους Βουλγάρους όσο και με τη Δύση. Σχολιάζεται η ισχύς των επιχειρημάτων του Φωτίου. Γίνεται προϊδεασμός για το Σχίσμα του 1054. Αναφέρονται οι μορφές που λαμβάνει η βυζαντινή διπλωματία, καθώς και οι συλλογές νομοθετημάτων.

Κεφάλαιο ΙΙ Παρουσιάζεται αναλυτικά:

Ενότητα 5, Η διεθνής ακτινοβολία του Βυζαντίου, 5στ. Το Σχίσμα μεταξύ των δύο Εκκλησιών, σ. 45-46

Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγές
- σ. 46 σχολικού βιβλίου, Το Βυζάντιο και το πρωτείο της Ρώμης,
- βλ. Παράρτημα 2: Σχίσμα του 1054

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Συζητείται το πώς έχουν διαμορφωθεί οι σχέσεις πάπα –Βυζαντίου, λόγω της προαναφερθείσας στέψης του Καρλομάγνου, αλλά και λόγω του ανταγωνισμού για τον προαναφερθέντα εκχριστιανισμό των Βουλγάρων και το Πρώτο Σχίσμα και το πώς αυτές οι σχέσεις συνδέονται με τις σφαίρες επιρροής στα Βαλκάνια. Σχολιάζεται η βαρύτητα των πολιτικών και των θρησκευτικών αιτίων-αφορμών του Πρώτου Σχίσματος και του Σχίσματος του 1054, αλλά και ο ρόλος και η ευθύνη των εκπροσώπων στις διαπραγματεύσεις.

Κεφάλαιο ΙΙ Παρουσιάζεται συνοπτικά, ως εισαγωγή στην ενότητα 3 που ακολουθεί :

Ενότητα 2. Οικονομία, σ. 34-35

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτης
σ. 34 σχολικού βιβλίου, Εμπορικοί δρόμοι που συνδέουν τη Μεσόγειο με την Ανατολή (μέσα 11ου αι.)

Πηγή
σ. 34 σχολικού βιβλίου, Η πόλη στα μάτια ενός περιηγητή

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Συζητούνται οι δημογραφικές και οικονομικές αλλαγές από τον 9ο αιώνα, κυρίως στις πόλεις, των οποίων ο πληθυσμός και οι δραστηριότητες αυξάνονται. Εντοπίζονται οι τομείς της οικονομίας που είχαν αναπτυχθεί στο Βυζάντιο, και σχολιάζεται ο βαθμός εκχρηματισμού της οικονομίας, ώστε να τεθεί η βάση όπου θα στηριχθούν τα όσα θα αναλυθούν στη συνέχεια σχετικά με την κοινωνία.

Κεφάλαιο ΙΙ Παρουσιάζονται αναλυτικά:

Ενότητα 3. Κοινωνία, σ. 36-37

Ενότητα 4. Διοίκηση και νομοθεσία 4, 4α. Η Διοίκηση, 4β. Οι σχέσεις Κράτους-Εκκλησίας, σ. 38-39 Παρουσιάζεται συνοπτικά το 4γ. Η νομοθεσία, σ. 39-40.

α)Υποστηρικτικό υλικό:

Εικόνες
-σ. 41 σχολικού βιβλίου, Οι αντίπαλοι του Βασιλείου Β΄ προσκυνούν το θριαμβευτή αυτοκράτορα,
-σ. 39 σχολικού βιβλίου, Ο Λέων Στ΄ γονυπετής παραλαμβάνει τη Θεία Σοφία από τον ένθρονο Χριστό

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Διερευνάται το προφίλ του αυτοκράτορα, που βρίσκεται στην κορυφή της κοινωνικής πυραμίδας, μέσα από την ανάγνωση και ερμηνεία των εικόνων. Συζητείται, με βάση τα όσα μελετήθηκαν ως εδώ, πώς διαμορφώθηκαν οι σχέσεις Κράτους-Εκκλησίας στο Βυζάντιο και πώς στη Δυτική Ευρώπη και διερευνώνται οι λόγοι της διαφοράς. Σχολιάζονται οι σχέσεις Εκκλησίας –Κράτους σήμερα.

β1) Υποστηρικτικό υλικό:

Στατιστικός πίνακας:
Από το σχολικό βιβλίο Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Β΄ Γυμνασίου, σ. 48, «Επέκταση» οικογενειακών επωνύμων και συγκρότηση βυζαντινής αριστοκρατίας (8ος-11ος αι.)»,

Εικόνα
σ. 36 σχολικού βιβλίου, Δείπνο πλουσίων

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Σχολιάζεται η συγκρότηση της βυζαντινής αριστοκρατίας με βάση τα δεδομένα του στατιστικού πίνακα και προκειμένου να αναδειχθεί η σημασία των επωνύμων συσχετίζεται ο πίνακας με το χωρίο της σ. 22 του βιβλίου: «…Η στρατιωτικοποίηση της μεσοβυζαντινής κοινωνίας εκφράζεται με την εμφάνιση των οικογενειακών επωνύμων και την οικοδόμηση πολλών κάστρων. Τα επώνυμα προσδιορίζουν, σχεδόν αποκλειστικά, στρατιωτικές αριστοκρατικές οικογένειες …». Εντοπίζονται τα στοιχεία που δηλώνουν την πολυτέλεια της βυζαντινής αριστοκρατίας (φαγητά, σερβίτσια, σκεύη, έπιπλα, κτίριο).

β2)Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγές
Κείμενα 1, 2 και 3, βλ. Παράρτημα 1: Κοινωνία στο Βυζάντιο,

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Διακρίνεται η διαστρωμάτωση που υπήρχε στη βυζαντινή αριστοκρατία και προσδιορίζονται τα χαρακτηριστικά της κάθε ομάδας, δίνοντας έμφαση στον τρόπο με τον οποίο ενισχύουν τη δύναμή τους και στις δραστηριότητές τους.

γ) Υποστηρικτικό υλικό:

Ποίημα
Του Νεκρού αδελφού (παραλογή που δημιουργείται αυτή την περίοδο)
του οποίου παραλλαγές υπάρχουν σε όλα τα Βαλκάνια: βλ.
http://goo.gl/yYCmv4

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Διερευνάται σε ποιο βαθμό στους στίχους του εν λόγω ποιήματος αντανακλώνται στοιχεία δηλωτικά της οικονομικής ανάπτυξης του Βυζαντίου αυτήν την εποχή (ανάπτυξη του εμπορίου και μάλιστα των μακρινών αποστάσεων).

δ) Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγές
-σ. 36 σχολικού βιβλίου, Η αναχώρηση ενός φτωχού γεωργού,
-σ. 37 σχολικού βιβλίου, Οφέλη από την ύπαρξη των μικροϊδιοκτητών- Νεαρά του έτους 935

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Διερευνάται η κατάσταση των αγροτών, ο τρόπος αντιμετώπισής της και οι συνέπειές της, δεδομένου ότι η φορολογία βάραινε την κοινότητα συλλογικά. Σχολιάζονται οι σχέσεις που διαμορφώνονται στον αγροτικό χώρο και οι συνέπειες αυτής της κατάστασης για το κράτος. Συζητείται κατά πόσο γίνεται φανερό, από το εν λόγω νομοθετικό έργο (Νεαρά του 935), ότι οι βυζαντινοί αυτοκράτορες αυτής της εποχής αντιλαμβάνονταν το σημαντικό πρόβλημα του αγροτικού χώρου τόσο για την άμυνα όσο και για τα δημοσιονομικά του κράτους και σε τι βαθμό το Αλληλέγγυο (του Βασίλειου Βουλγαροκτόνου το 1002), αποτελεί προσπάθεια συνυφασμένη με αυτό το πρόβλημα. Συσχετίζεται η κατάσταση του φτωχού γεωργού με σύγχρονες καταστάσεις οικονομικά απελπισμένων ανθρώπων, ανθρώπων που φοβούνται τους πιστωτές τους ή ανθρώπων που αδυνατούν να καταβάλουν τους φόρους, με τις αντιδράσεις τους και τους μηχανισμούς που τους οδήγησαν σε αυτή τη δυσχερή κατάσταση. Εντοπίζονται τα κοινωνικά στρώματα που αναδεικνύονται από τις πηγές που εξετάζονται σε αυτή την ενότητα και δίνονται σε μορφή πυραμίδας.

Κεφάλαιο ΙΙ Παρουσιάζονται συνοπτικά :

Ενότητα 6 Οι διάδοχοι του Βασιλείου Β΄(1025-1054), σ. 47-48 και

Κεφάλαιο ΙΙΙ Από το Σχίσμα των δύο εκκλησιών ως την Άλωση της Κων/λης από τους Σταυροφόρους, Ενότητα 1, Εσωτερική κρίση και εξωτερικοί κίνδυνοι 1α. Πολιτική αστάθεια και οικονομικά προβλήματα, σ. 51-52

Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγή
σ. 47 σχολικού βιβλίου, Το δολάριο του Μεσαίωνα,

Εικόνα
σ. 48 σχολικού βιβλίου, Χρυσό νόμισμα,

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
α) Διερευνάται η σημασία των βυζαντινών νομισμάτων για τη διάδοση της αυτοκρατορικής ιδεολογίας και συσχετίζεται με τη θέση του αυτοκράτορα στη βυζαντινή κοινωνία. β) Αναζητούνται οι βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες συνέπειες που είχαν για το μέλλον της Αυτοκρατορίας τα παρακάτω μέτρα που λήφθηκαν αυτή την περίοδο σε οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο (δίνονται τα μέτρα και σχολιάζονται από τους μαθητές): νόθευση με άργυρο του χρυσού βυζαντινού νομίσματος (solidus), του αποκληθέντος «δολάριο του Μεσαίωνα», κατάργηση του αλληλέγγυου και εγκατάλειψη του αγώνα κατά των δυνατών - μετατροπή των μικρών γεωργών σε παροίκους, φοροαπαλλαγές και δικαιοδοσίες των δυνατών, εκμίσθωση των φόρων σε ιδιώτες, διαμάχες μεταξύ πολιτικής και στρατιωτικής αριστοκρατίας, περικοπή στρατιωτικών δαπανών, καθιέρωση θεσμού εξαργυρισμού (εξαγορά θητείας), πρόσληψη μισθοφόρων, εξαγορά αξιωμάτων, αύξηση παροχών προς την Αυλή, την Εκκλησία και τους γειτονικούς λαούς, διαρκής αύξηση των φόρων). Συζητούνται αναλογίες με αντίστοιχα μέτρα που λαμβάνονται σε άλλες ιστορικές περιόδους και κυρίως στη σύγχρονη εποχή, με τη σημερινή κρίση. Σχολιάζεται το τι είδους οικονομική πολιτική ακολουθείται ανάλογα με την πολιτική ισχύ ή αστάθεια μιας χώρας.

Κεφάλαιο ΙΙ Παρουσιάζεται αναλυτικά:

Ενότητα 7. Οικονομία και κοινωνία στη Δ. Ευρώπη. Το σύστημα της φεουδαρχίας, σ. 48-49

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτης
βαρβαρικές επιδρομές μετά τη συνθήκη του Βερντέν (εισβολές Βίκινγκς/Νορμανδών, Ούγγρων, Αράβων)
http://www.medievaleuropeonline.com/maps/5-2.pdf

Πηγή
σ. 49 σχολικού βιβλίου, Το φεουδαρχικό συμβόλαιο

Εικόνες
σχετικές με το μεσαιωνικό τρίπτυχο, τη φεουδαλική ιεραρχία σε πυραμίδα, ένα φέουδο (manor), τελετή περιβολής, εικόνες αγροτικής ζωής, κάστρο, μύλοι βλ.http://www.castlesandmanorhouses.com/demesnes.htm
Επίσης, υλικό σχετικά με φεουδαρχία βλ. http://westernreservepublicmedia.org/middleages/feudalism.htm
http://www.discoveryeducation.com/teachers/free-lesson-plans/the-feudal-system-castles-at-war.cfm

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Ανακαλείται ο προϊδεασμός που έγινε στην ενότητα τη σχετική με το Φραγκικό Κράτος και σχολιάζονται η ανασφάλεια που επικρατεί, η συνεπαγόμενη ιδεολογική επιβολή της εκκλησίας με την προβολή του μεσαιωνιού τρίπτυχου (ο κλήρος προσεύχεται, οι ιππότες πολεμάνε και οι δουλοπάροικοι εργάζονται), οι δεσμοί εξάρτησης ανθρώπου από άνθρωπο, η κοινωνική πυραμίδα [βασιλιάς - κόμητες, βαρώνοι, μαρκήσιοι (βασάλοι) – ελάχιστοι ελεύθεροι μικροϊδιοκτήτες γεωργοί – δουλοπάροικοι ή πάροικοι, που αποτελούν την πλειονότητα –δούλοι], ο όρκος πίστης και υποταγής, η τελετή περιβολής, ο όρος φέουδο και φεουδάρχες, οι τρεις λειτουργίες της φεουδαρχίας (στρατιωτική, οικονομικοκοινωνική και πολιτική εξουσία), ο φεουδαρχικός στρατός έναντι αυτού που αποτελούν οι ελεύθεροι αγρότες.

 

ΙΙΙ. Από το σχίσμα των δύο εκκλησιών ως την άλωσητης Κωνσταντινούπολης από τους σταυροφόρους (1054- 1204)

5 ώρες

Κεφάλαιο ΙΙΙ Παρουσιάζονται συνοπτικά:

Ενότητα 1. Εσωτερική κρίση και εξωτερικοί κίνδυνοι, 1β. Εξωτερικά προβλήματα. Η μάχη του Ματζικέρτ, 1γ. Άλλα εξωτερικά και εσωτερικά προβλήματα, σ. 52-53

Ενότητα 2. Η εσωτερική πολιτική των Κομνηνών. 2α. Η διοίκηση και η οικονομία, σ. 53

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτες
σ. 45 σχολικού βιβλίου, όπου αναγράφεται το Μαντζικέρτ
Xάρτης εισβολών: Βίκινγκς/Νορμανδοί, Ούγγροι, Άραβες
http://www.medievaleuropeonline.com/maps/5-2.pdf

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Εντοπίζεται στον χάρτη το Μαντζικέρτ, τονίζεται η σημασία αυτής της μάχης και της κατάληψης βυζαντινών κτήσεων στην Ιταλία, καθώς και του κλονισμού της βυζαντινής επικυριαρχίας στην Αδριατική και τον Δούναβη. Συσχετίζονται τα εξωτερικά προβλήματα με τη εντεινόμενη οικονομική κρίση που έχει αναφερθεί σε προηγούμενη δραστηριότητα. Επισημαίνεται ότι και επί Αλεξίου Κομνηνού θα συνεχιστούν τα οικονομικά και διοικητικά προβλήματα (αύξηση του αριθμού των θεμάτων και άρα μείωση της έκτασης και της σημασίας τους, διαρκής αύξηση των φόρων) ως γέφυρα για το πέρασμα στο θεσμό της πρόνοιας.

Κεφάλαιο ΙΙΙ Παρουσιάζεται αναλυτικά:

Ενότητα 2. Η εσωτερική πολιτική των Κομνηνών, 2β. Ο στρατός και ο θεσμός της πρόνοιας, σ. 53-54

Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγή
σ. 54 σχολικού βιβλίου, Ο αριστοκρατικός πατριωτισμός των Κομνηνών
(Για τη σύγκριση θεσμού πρόνοιας και φεουδαρχίας βλ. Kazhdan, A.P, Wharton A. Epstein, Αλλαγές στο Βυζαντινό πολιτισμό κατά τον 11ο και 12ο αι. σελ.98, 99, 102, 104, 105, 110, 112)

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Αναλύονται τα χαρακτηριστικά του θεσμού της πρόνοιας και αναζητούνται αναλογίες με τον θεσμό των θεμάτων και αυτόν της φεουδαρχίας.

Κεφάλαιο ΙΙΙ Παρουσιάζεται συνοπτικά:

Ενότητα2, 2γ. Η προσπάθεια για μεταρρύθμιση, σ. 54

Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγή
σ. 54 σχολικού βιβλίου, Μέτρα για το λαό

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Σχολιάζεται η αιτία της αποτυχίας της προσπάθειας του Ανδρόνικου. Συζητούνται ανάλογες προσπάθειες στη σύγχρονη ιστορία, όπου τα μέτρα υπέρ του λαού επιβλήθηκαν με χρήση βίας.

Κεφάλαιο ΙΙΙ Παρουσιάζονται συνοπτικά:

Ενότητα 3. Η ανατολική πολιτική των Κομνηνών. Η εξάπλωση του Ισλάμ και η απώλεια της Μικράς Ασίας, σ.55-56

Ενότητα 4. Η ιταλική και η βαλκανική πολιτική των Κομνηνών, σ. 57-58

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτης
σ. 55 σχολικού βιβλίου, Η αυτοκρατορία των Κομνηνών

Πηγές
-σ. 52 σχολικού βιβλίου, Ο στρατός του Ρωμανού Δ΄ Διογένη και Οι συνέπειες της μάχης του Ματζικέρτ,
-σ. 56 σχολικού βιβλίου, Ματζικέρτ και Μυριοκέφαλο, και Οι μικρασιατικοί πληθυσμοί αφανίζονται από τις σφαγές και την πείνα,
-σ. 57 σχολικού βιβλίου, Εμπορικά προνόμια στους Βενετούς,
-σ. 58 σχολικού βιβλίου, Ο Μανουήλ αντιδρά στη βενετική αλαζονεία

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Συζητείται η κατάσταση που διαμορφώνεται στο Βυζάντιο την περίοδο των Κομνηνών με βάση τη δράση των γύρω κρατών. Παρατηρείται η επέκταση των Σελτζούκων Τούρκων και συζητούνται οι συνέπειες. Αξιοποιούνται οι ερωτήσεις της σ. 58 σχετικά με τη σημασία της παραχώρησης των οικονομικών προνομίων στους Δυτικούς και σχολιάζονται αντίστοιχες οικονομικές προνομιακές παραχωρήσεις στη σύγχρονη ιστορία. Διατυπώνονται συμπεράσματα σχετικά με τη διεθνή θέση του Βυζαντίου αυτή την περίοδο.

Κεφάλαιο ΙΙΙ Παρουσιάζονται αναλυτικά:

Ενότητα 5. Οικονομικές μεταβολές στη Δυτική Ευρώπη, σ. 59-61

α) Υποστηρικτικό υλικό:

Για τις εικόνες που προτείνουμε στην ενότητα αυτή βλ. Παράρτημα 3β (Ιστοσελίδα του ΙΕΠ). Αντίστοιχες εικόνες με αυτές που ενδεικτικά προτείνονται εδώ μπορούν να αναζητηθούν στο διαδίκτυο.

Εικόνες
βλ. Παράρτημα 3β: Οι οικονομικές μεταβολές στη δυτική Ευρώπη (σε powerpoint) άροτρο απλό και άροτρο με αναστρεπτήρα και ρόδες, αγροτικά εργαλεία (αλέτρι και δρεπάνι), ζεύξη παλιά και νέα μέθοδος, κάρο, τριζωνική καλλιέργεια, εκχέρσωση,

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Με βάση τις εικόνες που προβάλλονται σχολιάζονται οι αλλαγές που συνιστούν το φαινόμενο της αγροτικής επανάστασης και ως εκ τούτου οι παράγοντες που συνέβαλαν στην ανάκαμψη της Δ. Ευρώπης.

β) Υποστηρικτικό υλικό:

Εικόνες
σ. 61 σχολικού βιβλίου, Τεχνολογικές καινοτομίες στο Μεσαίωνα,
βλ. Παράρτημα 3β: Οι οικονομικές μεταβολές στη δυτική Ευρώπη (σε powerpoint) ανεμόμυλος, χωρικός ισιώνει το δρεπάνι, ναυπηγείο, πλοίο

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Με βάση τις εικόνες που προβάλλονται σχολιάζονται οι εξελίξεις στον δευτερογενή τομέα της οικονομίας.

γ) Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτης
Σ. 60 σχολικού βιβλίου, εμπορικοί δρομολόγια

Εικόνες
σ. 59 σχολικού βιβλίου, Εμπορικός δρόμος μεσαιωνικής πόλης,
βλ. Παράρτημα 3β: Οι οικονομικές μεταβολές στη δυτική Ευρώπη (σε powerpoint) πλανόδιος έμπορος, μια ομάδα ληστών επιτίθενται σε έναν πλανόδιο έμπορο, εμπορικός χώρος, χρήμα, η ζυγαριά, το κάτοπτρο από τον πίνακα με τίτλο «ο ανταλλάσσων χρήματα και η γυναίκα του»,

Πηγή
βλ. Παράρτημα 3α: Οι οικονομικές μεταβολές στη δυτική Ευρώπη, κείμενο 1 Ο Άγιος Γοδρίκος, (Ανρί Πιρέν, Οι πόλεις του Μεσαίωνα, σ.129-130)

Δραστηριότητα:
Σχολιάζονται τα χαρακτηριστικά του εμπορίου, καθώς και οι εξελίξεις στον ναυτικό και χρηματιστηριακό -τραπεζικό τομέα.

δ) Υποστηρικτικό υλικό:

Εικόνες
βλ. Παράρτημα 3β: Οι οικονομικές μεταβολές στη δυτική Ευρώπη (σε powerpoint) Σχέδιο πόλης, Φλωρεντία, σπίτι, αποθήκη, ιατρική επέμβαση- νοσηλεία, μια διδασκαλία του δικαίου στο πανεπιστήμιο της Μπολόνια,μαθητές

Πηγές
βλ. Παράρτημα 3α: Οι οικονομικές μεταβολές στη δυτική Ευρώπη, κείμενο 2, Αφήγηση ενός μοναχού γραμμένη το 1060 (Ανρί Πιρέν, Οι πόλεις του Μεσαίωνα, σ. 156)
σ. 62 σχολικού βιβλίου, Η εξέγερση του πληθυσμού της Λαόν κατά του επισκόπου (1115),
σ. 106 Η γοτθική τέχνη: τέχνη της πόλης.
(Για τις πόλεις στο Βυζάντιο βλ. Kazhdan, A.P, Wharton A. Epstein, Αλλαγές στο Βυζαντινό πολιτισμό κατά τον 11ο και 12ο αι. σελ. 85-89, 96-97, 350, 421.
Για τις πόλεις στο Μεσαίωνα βλ. Ανρί Πιρέν, Οι πόλεις του Μεσαίωνα, σελ. 83-84, 129-130, 144, 156, 184, 198-199, 213-214, 230-231).

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Σχολιάζεται η ανάπτυξη των πόλεων και η σημασία τους στην αλλαγή τρόπου ζωής, τρόπου σκέψης και τρόπου έκφρασης. Επισημαίνεται η επίδραση που θα έχει η μεταφορά της γνώσης από τα μοναστήρια στις πόλεις και η ίδρυση πανεπιστήμιων, καθώς και η συμβολή των νομικών στη σταθεροποίηση των νέων θεσμών οι οποίοι διέπουν τη συλλογική ζωή. Με βάση τη γραπτή πηγή (Αφήγηση ενός μοναχού) εντοπίζονται τα στοιχεία από τα οποία δημιουργείται η μεσαιωνική πόλη (burgus, portus) και σχολιάζεται η καταγωγή και ο χαρακτήρας του καθένα, καθώς και το γιατί το πρώτο απορροφάται σταδιακά από το δεύτερο. Υπογραμμίζεται η σημασία των όρων “Charta Libertatum” και “Κομμούνα” (που αναγράφονται στην πηγή σ. 62 και συσχετίζεται με τις οικονομικο-κοινωνικο-πολιτικές εξελίξεις. Σχολιάζεται η έκφραση των αναπτυσσόμενων αστικών στρωμάτων με την ανάπτυξη του γοτθικού ρυθμού. Αναζητούνται αναλογίες μεταξύ των πόλεων που αναπτύσσονται στον Μεσαίωνα στη Δυτική Ευρώπη, με αυτές που βρίσκονται στο Βυζάντιο και στην αρχαιότητα.

Κεφάλαιο ΙΙΙ Παρουσιάζεται συνοπτικά:

Ενότητα 6. Κοινωνία και εξουσία στη Δυτική Ευρώπη, σ. 62-63

Υποστηρικτικό υλικό:

Εικόνα
σ. 63 σχολικού βιβλίου, Ο Ερρίκος Δ΄ παρακαλεί την κόμησσα Ματθίλδη και τον ηγούμενο να μεσολαβήσουν στον πάπα.

Πηγή
σ. 63 Αποσπάσματα από την παπική γνωμοδότηση

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Με βάση τις οικονομικές εξελίξεις σχηματίζεται η κοινωνική πυραμίδα. Αξιοποιούνται οι ερωτήσεις 1 και 3 της σελίδας 63 του βιβλίου.

Κεφάλαιο ΙΙΙ Παρουσιάζονται αναλυτικά:

Ενότητα 7 Οι Σταυροφορίες, 7α. Οι αιτίες, σ. 65

Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγή
σ. 65 σχολικού βιβλίου, Ο πάπας κηρύσσει τη Σταυροφορία

Ταινία
του Ridley Scott «Η Βασιλεία των Ουρανών», βλ. official trailer, https://www.youtube.com/watch?v=moNH4N44D28
και χαρακτηριστική σκηνή:
https://www.youtube.com/watch?v=1zO9zBvOzHA )

Εικόνες
βλ. Βικιπαίδεια, «Σταυροφορίες»: https://goo.gl/gYQKeC

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Με βάση τις γνώσεις που έχουν αποκτηθεί σε προηγούμενες ενότητες (ενότητα 5ζ του κεφαλαίου ΙΙ και ενότητα 4α του κεφαλαίου ΙΙΙ) που αφορούν τις σχέσεις του Βυζαντίου με τις ιταλικές πόλεις, αναζητούνται οι αιτίες των Σταυροφοριών και συγκρίνονται με αυτές που επικαλείται ο πάπας όταν κηρύσσει τη Σταυροφορία. Σχολιάζεται κατά πόσο συνάδει με ένα θρησκευτικό ηγέτη η επιχειρηματολογία που αναδεικνύει η εν λόγω πηγή και συσχετίζεται με αντίστοιχες σύγχρονες στάσεις θρησκευτικών ηγετών. Με αξιοποίηση της ταινίας (αισθητοποίηση αιτιών των σταυροφοριών, κλίματος της φεουδαρχικής Ευρώπης και αραβικού πολιτισμού) συζητείται η σύγκρουση Ανατολής-Δύσης.

Κεφάλαιο ΙΙΙ Παρουσιάζονται συνοπτικά:

Ενότητα 7, Οι Σταυροφορίες, 7β. Οι τρεις πρώτες σταυροφορίες, 7γ. Τα αποτελέσματα των τριών πρώτων σταυροφοριών, 7δ. Η τέταρτη Σταυροφορία, σ. 67-68

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτες
σ. 64 σχολικού βιβλίου Α΄, Β΄, Γ΄, Δ΄ Σταυροφορία
Σταυροφορίες (χάρτες), Φωτόδενδρο:http://photodentro.edu.gr/v/item/ds/8521/8975

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Εντοπίζονται στο χάρτη οι διαδρομές που ακολούθησαν οι Σταυροφόροι σε κάθε Σταυροφορία και αναφέρονται επιγραμματικά τα αποτελέσματα, κυρίως αναφορικά με τη μη πραγματοποίηση των επισήμως προβληθέντων στόχων των Σταυροφόρων, με την αναζωπύρωση του μίσους μεταξύ Χριστιανών και Μουσουλμάνων, τους προσωπικούς και εθνικούς (μεταξύ Ελλήνων και Λατίνων) ανταγωνισμούς, καθώς και τις αντιθέσεις μεταξύ λαϊκών και κληρικών.

Κεφάλαιο ΙΙΙ Παρουσιάζεται αναλυτικά:

Ενότητα 7, Οι Σταυροφορίες, 7ε. Η άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους, σ. 68-69

Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγές
σ. 68 σχολικού βιβλίου, Μπροστά στα τείχη της Κωνσταντινούπολης, Ο πάπας Ιννοκέντιος στηλιτεύει το μένος των Σταυροφόρων

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Ερωτήσεις 3 και 4 στη σελίδα 69 του σχολικού βιβλίου.
Με αφορμή τα λόγια του Σεναχηρείμ, ανατολικής καταγωγής, ανώτερου αξιωματούχου της Νικαίας « …από εδώ κι εμπρός ας μην περιμένει κανένας κανένα καλό, αφού οι Ρωμαίοι πήραν και πάλι την Πόλη…» σχολιάζονται τα προβλήματα προσανατολισμού που αντιμετωπίζει και θα αντιμετωπίσει η αυτοκρατορία: μίσος με τους δυτικούς (εκφραστής του ο Γεννάδιος), στροφή προς την αρχαιότητα (εκφραστής της ο Πλήθων), εμφύλιες συγκρούσεις (Παλαιολόγοι- Καντακουζηνοί), λαϊκές συγκρούσεις.

 

IV. Η λατινοκρατία και η παλαιολόγεια εποχή (1204-1453). Ο ύστερος Μεσαίωνας στη Δύση.

5 ώρες

Κεφάλαιο IV Παρουσιάζονται συνοπτικά:

Ενότητα 1. Τα λατινικά κράτη και η αντίσταση των Ελλήνων και Ενότητα 2.Τα Ελληνικά κράτη: Τραπεζούς, Ήπειρος, Νίκαια, σ. 71-75

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτης
σ. 66 σχολικού βιβλίου, Η Ανατολική Μεσόγειος μετά το 1204

Διαδραστική εφαρμογή
«Βυζαντινή αυτοκρατορία 1204-1261: η διαμόρφωση των συνόρων», Φωτόδενδρο: http://photodentro.edu.gr/v/item/ds/8521/9128

Πηγή
σ. 73 σχολικού βιβλίου, Ενσωμάτωση ελληνικών γαιών στο δυτικό φεουδαρχικό σύστημα

Προτεινόμενη δραστηριότητα
Εντοπίζονται στον χάρτη τα λατινικά και τα ελληνικά κράτη. Συσχετίζεται η όποια αντίσταση του ελληνικού πληθυσμού στους Σταυροφόρους, κυρίως εξ αιτίας δογματικών διαφορών, με την προαναφερθείσα σχέση πάπα –Βυζαντίου.
Σχολιάζεται η στάση των Ελλήνων γαιοκτημόνων απέναντι στον εκφεουδαλισμό του ελληνικού εδάφους και η μη αντίστασή τους. Επισημαίνεται ο ρόλος της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας στην ανασύσταση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Εντοπίζονται υλικά κατάλοιπα της λατινοκρατίας σε τοπικό επίπεδο (αξιοποίηση Τοπικής Ιστορίας π.χ. Ιππότες της Ρόδου ….)

Κεφάλαιο VI Παρουσιάζονται συνοπτικά:

Ενότητα 3. Μιχαήλ Η΄ και Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγοι,
Ενότητα 4. Προσπάθειες ανόρθωσης της Αυτοκρατορίας και εμφύλιος πόλεμος,
Ενότητα 5. Η άνοδος της σερβικής δύναμης υπό τον Στέφανο Δουσάν,

σ. 76-82.

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτες
σ. 76 σχολικού βιβλίου, Το Βυζάντιο επί Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου,
σ. 78 Η Χερσόνησος του Αίμου στα μέσα του 14ουαι.

Εικόνα
σ. 77 Η σύνοδος της Λυών

Πηγές
σ. 77 Νόθευση και υποτίμηση του βυζαντινού νομίσματος,
σ. 80 Η Θεσσαλονίκη το δέκατο τέταρτο αιώνα,
σ. 81 Η εξέγερση του λαού

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Συγκρίνεται η περιοχή (χερσόνησος του Αίμου και Μ. Ασία) τον 13ο και 14ο αιώνα. Εντοπίζονται τα ισχυρά και ανίσχυρα κράτη. Τονίζεται η άνοδος της σερβικής δύναμης. Επισημαίνεται η διαλλακτική πολιτική προς τη Δύση με αποτέλεσμα την εκκλησιαστική Ένωση με την Ρώμη (σύνοδος της Λυών 1274) και τη βαθιά εσωτερική κρίση που αυτή προκάλεσε. Συζητείται η σημασία που έχει η νόθευση του νομίσματος για το μέλλον της αυτοκρατορίας και συσχετίζεται τόσο με τις κοινωνικές εξεγέρσεις (με κυριότερη αυτή της Θεσσαλονίκης κατά την οποία ο εξεγερμένος λαός υπό τον έλεγχο των Ζηλωτών πήρε την εξουσία), όσο και με τους εμφύλιους για την εξουσία, τις θρησκευτικές αντιθέσεις, και τις ξένες επεμβάσεις στις εσωτερικές διαμάχες.

Κεφάλαιο VI Παρουσιάζονται συνοπτικά:

Ενότητα 6. Οι Οθωμανοί και η ραγδαία προέλασή τους, 6α. Η κατάκτηση της Μ. Ασίας, σ. 83

6γ. Η οθωμανική προέλαση στα Βαλκάνια. Το Βυζάντιο υποτελές, σ. 84-85.

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτης
σ. 84 σχολικού βιβλίου, Οι κατακτήσεις των Οθωμανών από τα μέσα του 14ου μέχρι τα μέσα του 15ου αιώνα

Χρονολόγιο- ιστοριογραμμή οθωμανικής επέκτασης, Φωτόδενδρο:
http://photodentro.edu.gr/v/item/ds/8521/9360

Προτεινόμενη δραστηριότητα
Διαπιστώνεται η εξάπλωση των Οθωμανών μέχρι το 1450. Αναφέρεται ότι το Βυζάντιο υποχρεώθηκε να καταβάλει φόρο υποτέλειας στους Οθωμανούς και να θέτει στρατιωτικές δυνάμεις στη διάθεση του σουλτάνου, καθώς και η σημασία της μάχης στο Κοσσυφοπέδιο το 1389 για την κυριαρχία των Οθωμανών στα Βαλκάνια.

Κεφάλαιο VI Παρουσιάζονται αναλυτικά:

Ενότητα 6, 6β. Η οργάνωση του κράτους των Οθωμανών), σ. 83-84

Ενότητα 7. Η άλωση της Κωνσταντινούπολης, σ. 85-87

Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγές
σ. 86 σχολικού βιβλίου, Στιγμιότυπα από την πολιορκία της Πόλης,
σ. 86 σχολικού βιβλίου, Η απάντηση των Ελλήνων στις προτάσεις των Τούρκων για την παράδοση της Κων/πολης,
βλ. Κείμενο 1, Παράρτημα 4: Η Άλωση της Κνωσταντινούπολης,
«Ανάγνωση ιστορικής πηγής (Χρονικό, Γ. Φραντζής)», Φωτόδενδρο: http://photodentro.edu.gr/v/item/ds/8521/8353
αποσπάσματα από βίντεο (Νational Geographic):
https://www.youtube.com/watch?v=53yfMlws7DI
«Η άλωση της Κωνσταντινούπολης: οι συνέπειες», Φωτόδενδρο:
http://photodentro.edu.gr/v/item/ds/8521/8808

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Συσχετίζεται με το Σχίσμα των δύο Εκκλησιών και κυρίως με την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους η άποψη « είναι προτιμότερο να δω να κυριαρχεί στην αγορά της Πόλης το φακιόλι (τουρμπάνι) των Τούρκων παρά η καλύπτρα των Λατίνων» που εικάζεται ότι διατύπωσεο δούκας Λουκάς Νοταράς, όταν πληροφορήθηκε την ένωση των δύο εκκλησιών (1438-1439). Συζητείται το κατά πόσο οι διαφορετικές πορείες που διήνυσε το Βυζάντιο και η Δυτική Ευρώπη μέχρι τον 15ο αιώνα δικαιολογούν μια τέτοια στάση από Βυζαντινούς και ποιες κοινωνικές ομάδες εξέφραζε αυτή η άποψη. Συσχετίζεται με τα προαναφερθέντα προβλήματα προσανατολισμού των Βυζαντινών, μετά την Άλωση της Κων/λης από τους Σταυροφόρους, τα οποία εκφράστηκαν από τους Γεννάδιο και Πλήθωνα. Επίσης, σχολιάζεται η μη παροχή βοήθειας από τους Δυτικούς για την αντιμετώπιση των μουσουλμάνων εχθρών και κατά πόσο δικαιολογείται αυτή η στάση από ανθρώπους που υπηρέτησαν τις Σταυροφορίες. Διατυπώνονται υποθέσεις σχετικά με το αν θα επιχειρηθεί ξανά στη συνέχεια προσέγγιση των δύο εκκλησιών και τι αισθήματα θα προκαλέσει στους Βυζαντινούς. Διερευνώνται τα ερωτήματα του εγχειριδίου της σελίδας 87. Συζητείται η επίδραση που άσκησε στη συνέχεια ο βυζαντινός πολιτισμός στη Δ. Ευρώπη, τους Βαλκανικούς λαούς και τη Ρωσία.

Κεφάλαιο VI Παρουσιάζονται συνοπτικά:

Ενότητα 8. Η δυτική Ευρώπη στη διάρκεια του ύστερου Μεσαίωνα, 8α. Οικονομική και δημογραφική ανάπτυξη, 8β. Κοινωνικές μεταβολές σ. 88

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Επισημαίνεται ότι οι δημογραφικές, οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις που σημειώθηκαν στη Δυτική Ευρώπη κατά το προηγούμενο διάστημα συνεχίζονται και κατά τον ύστερο Μεσαίωνα.

Κεφάλαιο VI Παρουσιάζονται αναλυτικά :

Ενότητα 8. Η δυτική Ευρώπη στη διάρκεια του ύστερου Μεσαίωνα, 8γ. Η κρίση της φεουδαρχίας, 8δ. Η συγκρότηση κρατών και η αιχμαλωσία της Αβινιόν, σ. 88-90

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτης
Ιστορικοί χάρτες για την Ευρώπη:
http://www.euratlas.net/history/europe/1300/index.html
Χάρτης διασποράς της πανδημίας, Βικιπαίδεια, «Μαύρη πανώλη»:
https://goo.gl/5MZhia

Εικόνες
-σ. 89 σχολικού βιβλίου, Πορεία αυτομαστιγούμενων κατά το έτος 1348,
-σ. 90 σχολικού βιβλίου, Κάστρο του 14ου αιώνα,
-σ. 107 σχολικού βιβλίου, Η προσκύνηση των Μάγων

Πηγές
-σ. 89 σχολικού βιβλίου, Σημειώσεις ενός μοναχού για το Μαύρο Θάνατο στην Πομερανία,
-σ. 90 σχολικού βιβλίου, Από τη Μεγάλη Χάρτα των Ελευθεριών

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Επισημαίνονται οι παράγοντες που θα οδηγήσουν στην κρίση της φεουδαρχίας: δημογραφική άνοδος και εμπορευματικές καλλιέργειες προκαλούν προβλήματα επισιτισμού, κατάσταση που επιδεινώνεται με τις φυσικές καταστροφές, τον Μαύρο Θάνατο και τον Εκατονταετή Πόλεμο. Συζητείται η ψυχολογία των ανθρώπων εξαιτίας αυτών των δεινών και η αντίδρασή τους. Σχολιάζεται ως μακροπρόθεσμη συνέπεια η συμμετοχή των συντεχνιών στα δημοτικά συμβούλια των πόλεων και η αύξηση των μισθών στις βιοτεχνίες. Αναδεικνύονται οι διαφορές στην πορεία συγκρότησης των κρατών (Γαλλίας, Αγγλίας και γερμανικών κρατιδίων). Σχολιάζονται οι ελευθερίες που παραχωρούνται με τη Μεγάλη Χάρτα και επισημαίνεται η σημασία της για τη μελλοντική πολιτική εξέλιξη της Ευρώπης. Επίσης, εντοπίζονται στον πίνακα «Η προσκύνηση των Μάγων» και σχολιάζονται οι αλλαγές στην τέχνη (κοσμικό στοιχείο, αντανάκλαση αριστοκρατών και αστών, φυσικότητα, συναισθήματα), που ήδη από τον 13ο αιώνα με το Τζιόττο σηματοδοτούν την αρχή της νεότερης ζωγραφικής.

 

V. Ο μεσαιωνικός πολιτισμός Γράμματα, Επιστήμες, Τεχνολογία, Τέχνη

2 ώρες

Κεφάλαιο V. Ο μεσαιωνικός πολιτισμός Γράμματα, Επιστήμες, Τεχνολογία, Τέχνη, Ενότητες:
1. Ο Βυζαντινός πολιτισμός
2. Ο μεσαιωνικός δυτικός πολιτισμός
3. Η βυζαντινή πολιτισμική παράδοση στους Βαλκανικούς λαούς και τη Ρωσία
4. Ο Αραβικός πολιτισμός

Με στόχο να αναδειχθεί η διασύνδεση πολιτισμού με την κοινωνία, την οικονομία και την πολιτική, αλλά και να δοθούν κάποιες προεκτάσεις στην πολιτισμική ιστορία, πολλά από τα στοιχεία αυτού του κεφαλαίου αξιοποιήθηκαν ως υποστηρικτικό υλικό στην προσέγγιση ενοτήτων άλλων κεφαλαίων.

Προκειμένου να αξιοποιηθεί κριτικά το περιεχόμενο του κεφαλαίου αυτού προτείνεται η εκπόνηση εργασίας στο σπίτι με το εξής θέμα: Να τεκμηριωθεί η άποψη του βιβλίου σας (εισαγωγικό σημείωμα σ. 91): «Παρά τις εθνικές, δογματικές και λοιπές διαφορές μεταξύ Βυζαντίου και Δύσης, μεταξύ χριστιανικού και μουσουλμανικού κόσμου, οι πολιτισμικές επικοινωνίες, οι ποικίλες διασταυρώσεις και αλληλεπιδράσεις, που παρατηρούνται σε όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα, διαμορφώνουν ένα κοινό πολιτισμικό πλαίσιο, στο οποίο βρίσκονται οι ρίζες του νεότερου δυτικού πολιτισμού». Για την εκπόνηση της εργασίας μπορεί να αξιοποιηθεί το υλικό του σχολικού εγχειριδίου ή άλλο υλικό.

Ενδεικτικά ερωτήματα βάσει των οποίων μπορεί να εργαστεί ο/η μαθητής/τρια για την εκπόνηση της παραπάνω εργασίας:
- ποιος ο ρόλος της θρησκείας στη διαμόρφωση της κοσμοαντίληψης των μεσαιωνικών ανθρώπων (Βυζαντινών, Δυτικοευρωπαίων, Σλάβων, Ρώσων και Αράβων);
- ποια η σχέση των λαών αυτών με τα γράμματα και τις επιστήμες
- πώς ο ρόλος της θρησκείας εκφράζεται στην τέχνη;
- ποιες σχέσεις αναπτύσσουν μεταξύ τους και σε ποιους τομείς ασκούν επιρροές οι μεν στους δε;
- αναφέρετε κατάλοιπα εκείνης της εποχής δηλωτικά της ώσμωσης ανάμεσα στον τρόπο σκέψης και έκφρασης των ανθρώπων της κτλ.

Ενδεικτική πρόταση για προέκταση της διδασκαλίας:

Συζήτηση με θέμα:
«Κατά πόσο είναι δόκιμος ο χαρακτηρισμός των κατοίκων του Βυζαντίου ως Ελλήνων από την Πηνελόπη Δέλτα, στο έργο της Στον καιρό του Βουλγαροκτόνου».
Επιμέρους βοηθητικά ερωτήματα:
Πώς οι ίδιοι οι Βυζαντινοί χαρακτήριζαν τον εαυτό τους;
Γιατί οι Βυζαντινοί αντιμετώπισαν εχθρικά τη στέψη του Καρλομάγνου;
Ποια πορεία ακολουθεί η χρήση του ονόματος Έλλην, Έλληνες;
Ποιο είναι το ιδεολογικό κλίμα μέσα στο οποίο λειτουργεί η συγγραφέας και ποια σχέση έχει με τον εν λόγω χαρακτηρισμό;
Κτλ.

 

VΙ. Από την άλωση της Κωνσταντινούπολης και τις ανακαλύψεις των νέων χωρών ως τη συνθήκη της Βεστφαλίας (1453-1648)

8 ώρες

Κεφάλαιο VΙ Παρουσιάζεται αναλυτικά:

Ενότητα 1. Από το Μεσαίωνα στους Νέους Χρόνους, σ. 114

Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγές
-σ. 114 σχολικού βιβλίου, Τα προνόμια του Πανεπιστημίου των Παρισίων,
-σ. 114 Το 1277, ο επίσκοπος των Παρισίων καταδικάζει «τις πλάνες» που διδάσκονται στο πανεπιστήμιο της πόλης.

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Με βάση τα όσα συζητήθηκαν μέχρι εδώ γίνεται προσπάθεια να συνοψιστούν τα στοιχεία που σηματοδοτούν τη νεοτερικότητα. Επισημαίνονται οι νέες δυνάμεις που αναδεικνύονται σε οικονομικό, κοινωνικό, πολιτικό και πνευματικό επίπεδο, τα στηρίγματά τους, καθώς και η τύχη των παλαιών. Συσχετίζονται τα προνόμια που παραχωρούνται στα πανεπιστήμια με αυτά που παραχωρούνται στις πόλεις. Στο πλαίσιο αυτό διερευνάται κατά πόσο συνάδουν τα προνόμια που παραχωρούνται στη μια πηγή και οι καταδίκες στην άλλη. Αξιοποιούνται και οι ερωτήσεις του εγχειριδίου.

Κεφάλαιο VΙ Παρουσιάζεται αναλυτικά:

Ενότητα 2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός, σ. 115-119

Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγές
-σ. 115 σχολικού βιβλίου, Ο τέλειος «καθολικός» άνθρωπος,
-σ. 117 σχολικού βιβλίου, Μόνο ο σοφός είναι αληθινός άνθρωπος,
-σ. 150 σχολικού βιβλίου, Πείραμα και επιστήμη, Η Ηλιοκεντρική θεωρία, Η Ανατομία,
-σ. 151 σχολικού βιβλίου, Η Ιατρική,
-σ. 192 σχολικού βιβλίου, Η Ευρωπαϊκή Λογοτεχνία

Εικόνες
-σ. 116 σχολικού βιβλίου, Σχέδιο του Λεονάρντο ντα Βίντσι,
-σ. 116 σχολικού βιβλίου, Το γραφείο του ανθρωπιστή,
-σ. 117 σχολικού βιβλίου, Ο ανθρωπιστής Γκιγιώμ Φισέ προσφέρει ρητορικό σύγγραμμα στη Βησσαρίωνα,
-σ. 150 σχολικού βιβλίου, Το εξώφυλλο του βιβλίου του Βεζάλ,
-σ. 152-156 σχολικού βιβλίου, εικόνες σχετικά με την προοπτική, τα γυμνά σώματα κτλ.

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Διερευνώνται τα χαρακτηριστικά του νέου τύπου ανθρώπου που οραματίζονται οι ανθρωπιστές και στη συνέχεια αναζητούνται αναλογίες με τον ιδανικό άνθρωπο στην αρχαία Αθήνα και με τον ιδανικό άνθρωπο του σήμερα (μονοδιάστατος ή πολυδιάστατος κτλ). Επισημαίνεται ο Λεονάρντο ντα Βίντσι ως ο αντιπροσωπευτικός τύπος του καθολικού ανθρώπου της Αναγέννησης που είχε ασχοληθεί με πολλούς τομείς της τέχνης και της επιστήμης και αναφέρονται οι τρεις κορυφαίοι αναγεννησιακοί επιστήμονες (Κοπέρνικος, Παράκελσος, Βεζάλ). Δεδομένου ότι «Στο επίπεδο της τεχνικής … αποδίδεται η τρίτη διάσταση με τη συστηματική εφαρμογή της προοπτικής» σ. 153 εγχειριδίου (βλ. εικόνες σ. 152-156), σχολιάζεται το ποια διάσταση του χρόνου (παρελθόν ή μέλλον, βραχύς χρόνος ή μακρά διάρκεια) ταιριάζει με τον αναγεννησιακό άνθρωπο και ποια με τον μεσαιωνικό (πβ. σ. 100: στη βυζαντινή ζωγραφική με την απουσία του βάθους προβάλλεται η αιωνιότητα) και κατά πόσο αυτή η διάσταση συνάδει με αργόσυρτες ή γρήγορες αλλαγές στη ζωή των ανθρώπων. Σχολιάζεται η γεωγραφική περιοχή όπου ξεκίνησε η Αναγέννηση και συσχετίζεται με τη συμβολή των Βυζαντινών διανοουμένων (με ανάκληση γνώσεων σχετικών με τις ιταλικές πόλεις, τις εκεί επισκέψεις των Βυζαντινών, προκειμένου να ζητήσουν βοήθεια εναντίον των Τούρκων, και με την εκεί εγκατάσταση Βυζαντινών διανοουμένων μετά την Άλωση). Σχολιάζεται η επίδραση του ουμανισμού της Αναγέννησης στη γαλλική λογοτεχνία του 17ου αιώνα και γίνεται προϊδεασμός για τη σχέση με τον ουμανισμό του Διαφωτισμού.

Υποστηρικτικό υλικό:

Εικόνες
-σ. 118 σχολικού βιβλίου, Το νέο πνεύμα της αγωγής,
-σ. 118 σχολικού βιβλίου, Τυπογραφείο,
-σ. 118 σχολικού βιβλίου, Το πρώτο βιβλίο που τυπώθηκε ήταν η Βίβλος,
-σ. 150 σχολικού βιβλίου, Ο Έρασμος

Στατιστικά σχέδια-πίτες
σ. 119 σχολικού βιβλίου, Οι εκδόσεις βιβλίων περί το 1500

Χάρτης
σ. 119 σχολικού βιβλίου, Η διάδοση της Αναγέννησης και του Ανθρωπισμού στην Ευρώπη

Πηγή
σ. 151 σχολικού βιβλίου, Η κατηγορία κατά του Γαλιλαίου

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Συζητείται η αντίληψη των ανθρωπιστών για την αγωγή σε συνάρτηση με τη φράση του Έρασμου «οι άνθρωποι δεν γεννιούνται, αλλά γίνονται» (σ. 118 σχολικού βιβλίου) και την ερασμιακή προφορά της αρχαίας ελληνικής γλώσσας (βλ. σ. 150 εγχειριδίου) και στη συνέχεια η αντίληψη αυτή εντάσσεται στο κλίμα που δημιουργείται αφενός με την ανάπτυξη της πειραματικής μεθόδου ήδη από το Μεσαίωνα και αφετέρου με την εφεύρεση της τυπογραφίας, της οποίας επισημαίνεται η σημασία. Σχολιάζεται η διάδοση της Αναγέννησης και του Ανθρωπισμού σε συνάρτηση και με τη λειτουργία πανεπιστημίων ήδη από το Μεσαίωνα και η εξέλιξη των εν λόγω περιοχών μέχρι σήμερα. Επίσης, σχολιάζονται οι στατιστικές σχετικά με τις εκδόσεις των βιβλίων με κριτήριο το είδος και τη γλώσσα και συνδέονται τα ποσοστά των βιβλίων στη λατινική και στις ευρωπαϊκές γλώσσες με αποκτηθείσες γνώσεις για τη συγκρότηση των κρατών, καθώς και με τους συγγραφείς που γράφουν σε εθνικές γλώσσες (Μακιαβέλι, Τάσσο, Ραμπελαί, Μονταίνι, Θερβάντες, Σαίξπηρ, Έρασμος) τα οποία αναγράφονται στη σελίδα 149-151. Σχολιάζεται ο βαθμός δυσκολίας της απελευθέρωσης από το μεσαιωνικό πλαίσιο και διαμόρφωσης μιας νέας αντίληψης για τον άνθρωπο πάνω στην οποία θα οικοδομηθεί ο καινούργιος κόσμος με βάση τη δικαστική απόφαση της Ιερής Εξέτασης κατά του Γαλιλαίου. Γίνεται προϊδεασμός για τη Θρησκευτική Μεταρρύθμιση που θα εξεταστεί στη συνέχεια.

Κεφάλαιο VΙ Παρουσιάζονται αναλυτικά:

Ενότητα 3. Οι ανακαλύψεις, 3α. Προς αναζήτηση νέων δρόμων, 3β. Οι πρόοδοι στη ναυσιπλοΐα, σ. 120-121

Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγές
-σ. 120 σχολικού βιβλίου, Τα αμύθητα πλούτη της Ιαπωνίας,
-σ. 122 σχολικού βιβλίου, Οι στόχοι του Ερρίκου του Θαλασσοπόρου

Εικόνες
-σ. 121 σχολικού βιβλίου, Αστρολάβος, καραβέλα, πορτολάνος
-σ. 103 σχολικού βιβλίου, Η χρήση των πυροβόλων όπλων από το 14ο αιώνα

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Με ανάκληση γνώσεων από προηγούμενες ενότητες (βλ. ενότητες: Οι αραβικές κατακτήσεις και οι συνέπειές τους, Οθωμανοί και η ραγδαία προέλασή τους, Λατινικά κράτη και η αντίσταση των Ελλήνων, Η συγκρότηση κρατών και η αιχμαλωσία της Αβινιόν) και τις πηγές του εγχειριδίου συζητούνται τα προβλήματα των Δυτικοευρωπαίων αναφορικά με τη διεξαγωγή του εμπορίου και εν γένει της οικονομίας τους. Επίσης, με ανάκληση γνώσεων (βλ. ενότητες: Οι οικονομικές εξελίξεις στη Δυτική Ευρώπη, Μεσαιωνικός πολιτισμός, Από το Μεσαίωνα στους Νέους Χρόνους) και την αξιοποίηση των σχετικών εικόνων σχολιάζονται τα τεχνικά μέσα πλεύσης και προσανατολισμού, η ανάπτυξη της ναυσιπλοΐας, η έρευνα του φυσικού κόσμου, η διεύρυνση των πνευματικών οριζόντων και το πνεύμα αναζήτησης ως προϋποθέσεις των εξερευνητικών ταξιδιών.

Κεφάλαιο VΙ Παρουσιάζονται συνοπτικά:

Ενότητα 3. Οι ανακαλύψεις, 3γ. Οι Ευρωπαίοι ανακαλύπτουν τον κόσμο, 3δ. Η κατάκτηση του Νέου Κόσμου και οι αποικιακές αυτοκρατορίες, σ. 121-124
(εκτός από την παράγραφο: «Οι πρώτες χώρες που ανακαλύφθηκαν...προκολομβιανούς πολιτισμούς» που παρουσιάζεται αναλυτικά παρακάτω).

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτες
-σ. 120 σχολικού βιβλίου, Τα ταξίδια των μεγάλων εξερευνητών
-σ. 125 σχολικού βιβλίου, Πορτογαλικές και ισπανικές αποικίες. Συνθήκη της Τορντεζίλα

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Εντοπίζονται στον χάρτη και σχολιάζονται οι πορείες που ακολούθησαν οι μεγάλοι εξερευνητές και οι αποικιακές αυτοκρατορίες που συγκροτήθηκαν από τους Ευρωπαίους και τέλος συσχετίζονται με τη γλώσσα που κυριαρχεί στη Ν. Αμερική σήμερα.

Παρουσιάζονται αναλυτικά:

Κεφάλαιο VΙ
Ενότητα 3, από την 3δ. Η κατάκτηση του Νέου Κόσμου και οι αποικιακές αυτοκρατορίες, σ. 123 μόνο η παράγραφος: «Οι πρώτες χώρες που ανακαλύφθηκαν...προκολομβιανούς πολιτισμούς»
3ε. Η Ευρώπη μετά τις Ανακαλύψεις
, σ. 124-126

Υποστηρικτικό υλικό:

Εικόνες
-σ. 123 σχολικού βιβλίου, Οι ιθαγενείς του Σαν Σαλβαδόρ,
-σ. 123 σχολικού βιβλίου, Ο Κορτές

Πηγές
-σ. 124 σχολικού βιβλίου, Μια φωνή διαμαρτυρίας για την τύχη των ιθαγενών,
-σ. 126 σχολικού βιβλίου, Η σχετικότητα των πραγμάτων

Διάγραμμα
σ. 126 σχολικού βιβλίου, Η εισαγωγή πολύτιμων μετάλλων

Πίνακας
Η εξέλιξη του ιθαγενούς πληθυσμού της Κεντρικής Αμερικής, σχολικό βιβλίο Μεσαιωνική και νεότερη Ιστορία. Β΄ Γυμνασίου, σ. 111: http://ebooks.edu.gr/modules/ebook/show.php/DSGYM-B107/755/4963,22632/

Ταινίες
- «1492: Χριστόφορος Κολόμβος»,
- «Ακόμα και η βροχή».

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Σχολιάζεται η στάση των ιθαγενών απέναντι στο πλήρωμα του Κολόμβου και η στάση της ομάδας Κορτές απέναντι στους ιθαγενείς. Διερευνώνται οι επιπτώσεις της κατάκτησης των Ισπανών στους ιθαγενείς, αλλά και οι οικονομικές μεταβολές που επιφέρει η εισαγωγή πολύτιμων μετάλλων στην Ευρώπη. Επίσης, διερευνώνται οι επιδράσεις των ανακαλύψεων σε διανοητικό επίπεδο, αλλά και σε πολιτικό επίπεδο. Σχολιάζεται το γεγονός ότι το εξεταζόμενο φαινόμενο χαρακτηρίστηκε ως Ανακαλύψεις με θετικό φυσικά πρόσημο, διότι κυρίαρχοι στον χώρο της ιστοριογραφικής παραγωγής ήταν οι Ευρωπαίοι. Συζητείται πώς θα χαρακτηριζόταν το φαινόμενο αυτό από τους Ευρωπαίους, εάν είχε συμβεί το αντίθετο. Συσχετίζεται με άλλα φαινόμενα τα οποία χαρακτηρίζονται με βάση την οπτική των οικονομικά και πνευματικά κυρίαρχων.

Κεφάλαιο VΙ Παρουσιάζεται αναλυτικά:

Ενότητα 4. Θρησκευτική Μεταρρύθμιση, 4α. Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία σε κρίση, 4β. Η Μεταρρύθμιση του Λουθήρου, σ. 127-129

Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγές
-σ. 127 σχολικού βιβλίου, Οι αδυναμίες της Εκκλησίας,
-σ. 128 σχολικού βιβλίου, Συγχωροχάρτια,
-σ. 128 σχολικού βιβλίου, Η επιστροφή στη Βίβλο,
-σ. 129 σχολικού βιβλίου, Το προανάκρουσμα της Μεταρρύθμισης,
-σ. 129 σχολικού βιβλίου, Τα βασικά σημεία της διδασκαλίας του Λουθήρου

Εικόνες
-σ. 128 σχολικού βιβλίου, Η εμπορευματοποίηση της αγωνίας των Χριστιανών,
-σ. 129 σχολικού βιβλίου, Ο Λούθηρος συνοδευόμενος από πλήθος μαθητών του καίει τη βούλα του πάπα

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Εξηγείται η κρίση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, η αντίδραση των ανθρωπιστών σ' αυτήν κατά το πρώτο μισό του 16ου αιώνα και η μεταρρυθμιστική προσπάθεια του Λούθηρου. Διερευνάται η επίδραση των ιδεών του ανθρωπισμού στη διαμόρφωση της θρησκευτικής σκέψης.

Παρουσιάζεται συνοπτικά :

Κεφάλαιο VΙ
Ενότητα 4. Θρησκευτική Μεταρρύθμιση, 4γ. Η διάδοση της Μεταρρύθμισης, 4δ. Η Αντιμεταρρύθμιση
, σ. 129-131

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτης
σ. 132 σχολικού βιβλίου, Ο θρησκευτικός χάρτης της Ευρώπης στα τέλη του 16ου αι.

Εικόνες
σ. 131 σχολικού βιβλίου, Σκηνή από καύση στην πυρά,
σ. 130 σχολικού βιβλίου, Ο Ιωάννης Καλβίνος,
σ. 130 σχολικού βιβλίου, Η νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Επισημαίνονται οι περιοχές που διαδίδεται η Μεταρρύθμιση. Σχολιάζονται τα μέτρα που παίρνει η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία εναντίον της μεταρρυθμιστικής προσπάθειας.
Για προέκταση της διδασκαλίας προτείνεται να δοθεί εργασία στο σπίτι με θέμα: Εβραίοι και θρησκευτική μισαλλοδοξία (Διωγμοί των Εβραίων).

Υποστηρικτικό υλικό:
-Χάρτης: Παράρτημα 5
-Σεφαραδίτες Εβραίοι: Πληροφορίες, ιστορία, διαγράμματα, χάρτες , φωτογραφίες https://en.wikipedia.org/wiki/Sephardi_Jews (λήμμα στα Αγγλικά, επειδή στα ελληνικά είναι πάρα πολύ φτωχό)
-Το Διάταγμα της Αλάμπρας σύμφωνα με το οποίο οι Εβραίοι της Ιβηρικής είτε προσηλυτίζονταν στον Καθολικισμό είτε εκδιώχνονταν από την περιοχή https://en.wikipedia.org/wiki/Alhambra_Decree
-Το περιεχόμενό του διατάγματος http://www.sephardicstudies.org/decree.html
-Για το γενετικό αποτύπωμα των Σεφαραδιτών Εβραίων στην Ιβηρική, ως αποτέλεσμα της πίεσης που εξασκήθηκε από την Ισπανική Ιερά Εξέταση
https://www.newscientist.com/article/dn16200-spanish-inquisition-left-genetic-legacy-in-iberia
-Η Ισπανία αναγνωρίζει το ιστορικό λάθος του 1492 και προσκαλεί Σεφαραδίτες στη χώρα, προσφέροντας διπλή υπηκοότητα.
http://www.economist.com/news/europe/21596963-offer-right-past-wrong-may-not-lead-huge-influx-people-1492-and-all

Παρουσιάζεται αναλυτικά:

Κεφάλαιο VΙ
Ενότητα 4, 4ε. Οι συνέπειες της Μεταρρύθμισης,
σ. 131-132

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτες
- σ. 132 σχολικού βιβλίου, Ο θρησκευτικός χάρτης της Ευρώπης στα τέλη του 16ου αι., σε συνδυασμό και με τον χάρτη της
- σ. 119 σχολικού βιβλίου, Η διάδοση της Αναγέννησης και του Ανθρωπισμού στην Ευρώπη

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Σχολιάζεται η εικόνα που αποτυπώνεται στον θρησκευτικό χάρτη της Ευρώπης και συσχετίζεται με τις οικονομικές (καπιταλιστικό σύστημα), πολιτικές (κοινοβουλευτικό σύστημα) και πνευματικές-διανοητικές (τυπογραφία, διεύρυνση των οριζόντων κτλ.) εξελίξεις των περιοχών.

Παρουσιάζεται συνοπτικά :

Κεφάλαιο VΙ
Ενότητα 5. Η Ανατολή υπό την Οθωμανική κυριαρχία, 5α. Η επέκταση των Οθωμανών στην Ανατολική Ευρώπη και στη Μεσόγειο, 5β. Ελληνισμός και Δύση, 5γ. Η εθνολογική σύνθεση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και η κεντρική εξουσία,
σ. 133-141

Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγές
-σ. 135 σχολικού βιβλίου, Κρίσεις για τη ναυμαχία της Ναυπάκτου,
-σ. 141 σχολικού βιβλίου, Τα διανεμητικό σύστημα και ο ρόλος της κοινότητας
Χάρτης
σ. 136 Πολεμικές επιχειρήσεις στην ελληνική χερσόνησο κατά το Β΄ μισό του 16ου αι.
Εικόνες
-σ. 139 σχολικού βιβλίου, Η μοίρα των αμάχων,
-σ. 140 σχολικού βιβλίου, Ο Γ. Σχολάριος συνομιλεί με το Μωάμεθ Β΄,
-σ. 141 σχολικού βιβλίου, Το παιδομάζωμα,
-σ. 141 σχολικού βιβλίου, Τα πληρώματα του οθωμανικού στόλου (λεβέντες),
-σ. 140 σχολικού βιβλίου, Κατά τους δύο πρώτους μετά την άλωση αιώνες,
-σ. 141 σχολικού βιβλίου, Το λιμάνι της Σύρου,
-σ. 141 σχολικού βιβλίου, Η Πορταριά, ένα από τα χωριά του Πηλίου

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Σχολιάζονται οι κρίσεις που έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς για τη Ναυμαχία της Ναυπάκτου και τα δεδομένα του χάρτη. Συζητείται η μοίρα των αμάχων διαχρονικά. Σχολιάζεται η απονομή προνομίων, η σημασία που είχε η ανάδειξη του Πατριάρχη ως εθνάρχη των ορθοδόξων χριστιανών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, ο θεσμός του παιδομαζώματος, του εξισλαμισμού, της υποχρεωτικής ναυτολόγησης Ελλήνων και των κοινοτήτων, καθώς και η οικονομική κατάσταση των ελληνικών περιοχών.

Παρουσιάζεται συνοπτικά :

Κεφάλαιο VΙ
Ενότητα 6. Η μέση και ύστερη Λατινοκρατία στον Ελλαδικό χώρο και στην Κύπρο
, σ. 142-145

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτης
σ. 143 σχολικού βιβλίου, Η Κύπρος το 1628

Εικόνες
-σ. 144 σχολικού βιβλίου, Σφακιανός πολεμιστής,
-σ. 145 σχολικού βιβλίου, Η πόλη της Κέρκυρας

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Αναφέρονται οι βασικότερες δυτικές κτήσεις (Κύπρος, Κρήτη, Επτάνησα) και επισημαίνεται η πολιτισμική διαφοροποίηση των βενετοκρατούμενων και τουρκοκρατούμενων περιοχών και αναζητούνται οι λόγοι της διαφοροποίησης.

Παρουσιάζονται συνοπτικά:

Κεφάλαιο VΙ
Ενότητα 7. Ο ανταγωνισμός των ευρωπαϊκών δυνάμεων και ο Τριακονταετής Πόλεμος,
σ. 146-148

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτης
σ. 147 σχολικού βιβλίου, Η Ευρώπη μετά τη συνθήκη της Βεστφαλίας

Εικόνα
σ. 147 σχολικού βιβλίου, Ο κήρυκας της ειρήνης

Πηγή
σ. 148 σχολικού βιβλίου, Τα δεινά του πολέμου

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Σχολιάζεται η πρόσληψη του τέλους του Τριακονταετούς πολέμου από τους Ευρωπαίους του 17ου αιώνα. Εντοπίζονται οι αλλαγές αναφορικά με τη συγκρότηση των κρατών της Ευρώπης και συσχετίζονται με τη Θρησκευτική Μεταρρύθμιση.

Κεφάλαιο VΙ
Ενότητα 8. Ο πολιτισμός της Αναγέννησης και
Κεφάλαιο VΙΙ,
Ενότητα 7. Η πνευματική ζωή κατά το 17ο και 18ο αι. (προκειμένου να γίνει η μετάβαση στον 18ο αιώνα)

Παρουσιάζεται συνοπτικά ο πολιτισμός της Αναγέννησης με λέξεις –κλειδιά, που αφορούν ζητήματα τα οποία δεν έχουν αναφερθεί κατά την εξέταση προηγούμενων ενοτήτων, όπως: α) αναφορικά με τα Γράμματα και τις επιστήμες: Μακιαβελισμός, β) αναφορικά με τις τέχνες: Μιχαήλ Άγγελος, Τιτσιάνο, Δομίνικος Θεοτοκόπουλος ή El Greco, Ντύρερ, Ιερώνυμος Μπος, Πήτερ Μπρέγκελ, και σχολιασμός έργων τους.

Επίσης, προκειμένου να γίνει η μετάβαση στον 18 αιώνα, προτείνεται να παρουσιαστεί συνοπτικά η ανάπτυξη της φιλοσοφίας και των επιστημών τον 17ο αιώνα με λέξεις κλειδιά:
 α) φιλοσοφία: εμπειρισμός –Βάκων, ορθολογισμός – Καρτέσιος, Λοκ -πρόδρομος του Διαφωτισμού με τις ιδέες του για τις ατομικές ελευθερίες, Σπινόζα- πανθεϊστής,
 β) φυσικές επιστήμες: ανάκληση γνώσεων σχετικά με Κοπέρνικο, Παράκελσο και Βεζάλ των οποίων το έργο θα συνεχίσουν οι Κέπλερ (νόμοι της κίνησης των πλανητών) και Γαλιλαίος (ολοκλήρωση θεωρίας Κοπέρνικου). Αναφορά στον Νεύτωνα (νόμοι παγκόσμιας έλξης), τον Καρτέσιο (αναλυτική γεωμετρία), τον Λάιμπνιτς (απειροστικό λογισμό), τον Πασκάλ (νόμοι ατμοσφαιρικής πίεσης, ισορροπίας των υγρών κ.ά.).
 γ) Επίσης να παρουσιαστεί συνοπτικά η ανάπτυξη των εικαστικών τεχνών τον 17ο αιώνα – με λέξεις κλειδιά: Μπαρόκ (τέχνη των ηγεμόνων και της καθολικής εκκλησίας), Καραβάτζο, Ρούμπενς, Ρέμπραντ, Βελάσκεθ, κλασικισμός (ανάκτορα Βερσαλλιών και άλλα ευρωπαϊκά ανάκτορα). Σχολιασμός εικόνων.

 

VΙΙ. Από τη συνθήκη της Βεστφαλίας (1648) έως το συνέδριο της Βιέννης (1815)

13 ώρες

Κεφάλαιο VΙΙ,
Ενότητα7. Η πνευματική ζωή κατά το 17ο και 18ο αι
.
Παρουσιάζονται συνοπτικά οι εξελίξεις στη Φιλοσοφία, τις επιστήμες και την τέχνη κατά τον 18ο αιώνα με λέξεις κλειδιά:
α) στη Φιλοσοφία: εμπειρισμός, γνωσιολογία, υλιστές φιλόσοφοι, αμφισβήτηση ορθολογισμού από Κάντ, ευρύτητα ενδιαφερόντων των Γάλλων φιλοσόφων, και
β) στις επιστήμες: η ανάπτυξη θετικών επιστημών και η υποστήριξη εφαρμογών τους από κυβερνήσεις οδήγησαν σε διεύρυνση πνευματικών οριζόντων, αλλά και βελτίωση της ζωής σε πρακτικό επίπεδο, Φραγκλίνος (ηλεκτρισμός, αλεξικέραυνο), Βόλτα (γαλβανική στήλη), Βατ (ατμομηχανή), αδελφοί Μογκολφιέ (αερόστατο), Λαβουαζιέ (αρχή αφθαρσίας της ύλης), Λαμάρκ (θεωρία εξέλιξης των ειδών), Μπυφόν (θεωρία γεωλογικής εξέλιξης), Φερενάιτ – Κέλσιος- Ρεωμύρ (θερμόμετρα).
γ) στις τέχνες: ροκοκό (τέχνη αστικής τάξης - πλουσίων εμπόρων και τραπεζιτών)

Συνδέονται αυτές οι εξελίξεις με το ευρύτερο ιδεολογικό κίνημα της εποχής, τον Διαφωτισμό.

Παρουσιάζεται αναλυτικά:

Κεφάλαιο VΙ
Ενότητα 1. Ο Διαφωτισμός,
σ. 160-166

α) Υποστηρικτικό υλικό:

Εικόνα
σ. 161 σχολικού βιβλίου, Βολταίρος

Πηγές
-σ. 160 σχολικού βιβλίου, Ανεκτικότητα,
-σ. 160 σχολικού βιβλίου, Περί ανεξαρτησίας,
-σ. 161 σχολικού βιβλίου, Στον ουρανό από όποιο δρόμο θέλει ο καθένας

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Σχολιάζονται τα επιχειρήματα και οι απόψεις του Βολταίρου σχετικά με την ανεξιθρησκία και την πνευματική ανεκτικότητα και συνδέονται, με ανάκληση αποκτηθέντων γνώσεων, με την εξέλιξη των επιστημών. Συζητείται κατά πόσο υποχώρησε ο θρησκευτικός φανατισμός, κατά πόσο σήμερα το αίτημα των Διαφωτιστών για ανεξιθρησκία και πνευματική ανεκτικότητα έχει ικανοποιηθεί. Με την ανάκληση και πρόσφατα αποκτηθέντων γνώσεων (Η συγκρότηση των κρατών και η αιχμαλωσία της Αβινιόν, η διάδοση της Μεταρρύθμισης) τίθεται το ερώτημα γιατί η Αγγλία δίνεται ως παράδειγμα (στην πηγή, Στον ουρανό από όποιο δρόμο θέλει ο καθένας, σ. 161).

β) Υποστηρικτικό υλικό:

Εικόνες
σ. 161 σχολικού βιβλίου, Μοντεσκιέ, Ρουσσό

Πηγές
-σ. 161 σχολικού βιβλίου, Ελευθερία και διάκριση των εξουσιών,
-σ. 161 σχολικού βιβλίου, Για μια δημοκρατική διακυβέρνηση του λαού,
-σ. 162 σχολικού βιβλίου, Τι είναι η Γενική Βούληση,
-σ. 162 σχολικού βιβλίου, Η δύναμη των Νόμων,
-σ. 190 σχολικού βιβλίου, Νόμος, Ελευθερία και Ισότητα,
-σ. 190 σχολικού βιβλίου, Η πολιτική εξουσία και η ελευθερία των πολιτών,
-σ. 190 σχολικού βιβλίου, Ο αγγλικός κοινοβουλευτισμός
-Βλ. και Παράρτημα 6: Διαφωτισμός, Κείμενο 1 και Κείμενο 2

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Σχολιάζεται η σχέση της διάκρισης των εξουσιών με τα απαράγραπτα δικαιώματα του ανθρώπου, η επιχειρηματολογία του Μοντεσκιέ σχετικά με τη διάκριση των εξουσιών ως βασική προϋπόθεση της ελευθερίας. Επισημαίνεται το πολίτευμα που συνάδει με τη διάκριση των εξουσιών και το πολίτευμα που βρίσκεται στον αντίποδα καθώς και το κοινωνικό συμβόλαιο, η παραβίαση του οποίου σύμφωνα με τον Λοκ νομιμοποιεί την αντίσταση του λαού ακόμη και την επανάσταση. Επίσης, επισημαίνεται η δύναμη του λαού, στη βούληση του οποίου υποτάσσεται κάθε κυβέρνηση, καθώς και ο σεβασμός στους νόμους, δημιουργός των οποίων είναι ο λαός μέσω της νομοθετικής εξουσίας (εκλογές, ψήφος, κοινοβουλευτισμός). Σχολιάζεται η σχέση ελευθερίας και ισότητας. Συζητείται κατά πόσο ο εξανθρωπισμός της ποινικής δικαιοσύνης και η κατάργηση της δουλείας συνάδουν με τις απόψεις του Βολταίρου και του Ρουσσό για την πολιτική και την κοινωνία.

γ) Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγές
-σ. 162 σχολικού βιβλίου, Η πορεία προς τη γνώση,
-σ. 192 σχολικού βιβλίου, Ο καλλιτέχνης και η ηθική,
-σ. 193 σχολικού βιβλίου, Η αισθητική παιδεία του λαού

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Σχολιάζεται η μέθοδος διδασκαλίας που προτείνει ο Ρουσσό, η επιχειρηματολογία που αναπτύσσει, η σημασία της για την ανάπτυξη της εκπαίδευσης, η σχέση αυτής της μεθόδου με τη διερευνητική –ανακαλυπτική μέθοδο και το κατά πόσο αυτή είναι κυρίαρχη στο εκπαιδευτικό σύστημα μετά από δύο αιώνες. Επίσης, σχολιάζεται το κατά πόσο οι απόψεις του Ρουσσό γιατην παιδεία συνάδουν με τις απόψεις του για την πολιτική και την κοινωνία. Σχολιάζονται οι απόψεις του Σίλερ για τη σχέση της αισθητικής παιδείας με την πολιτική και ηθική στάση.

δ) Υποστηρικτικό υλικό:

Εικόνες
-σ. 162 σχολικού βιβλίου, Ένα «καφέ» χώρος διάχυσης των ιδεών,
-σ. 163 σχολικού βιβλίου, Συγκέντρωση στο σαλόνι της πλούσιας αστής μαντάμ Ζοφρέν,
-σ. 163 σχολικού βιβλίου, Η πρώτη σελίδα της Εγκυκλοπαίδειας,
-σ. 163 σχολικού βιβλίου, Σύγχρονες τεχνικές στην αγροτική καλλιέργεια-Εικόνα από την Εγκυκλοπαίδεια,
-σ. 191 σχολικού βιβλίου, Χημείο του 18ου αι.,

Πηγή
σ. 163 σχολικού βιβλίου, Η αρετή

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Σχολιάζονται τα μέσα διάδοσης του ιδεών του Διαφωτισμού, ο ορισμός της νέας σημασίας παλιότερων όρων, όπως η αρετή, ο ρόλος των λεξικών και ο τρόπος οργάνωσης της επιστημονικής εργασίας.
Με αφορμή την εμφάνιση, στα τέλη του 18ου αιώνα, του καλλιτεχνικού κινήματος του Ρομαντισμού, που θα κυριαρχήσει στο α΄ μισό του 19ου αι. (βλ. πίνακα του Γκόγια σ. 196 σχολικού βιβλίου, Η εκτέλεση των εξεγερμένων της 3ης Μαίου 1808 στη Μαδρίτη), και του πνευματικού κινήματος Θύελλα και Ορμή, συζητείται η αμφισβήτηση του ορθολογισμού, θεμέλιου λίθου της νεοτερικότητας, και η εμφάνιση των σύγχρονων μεταμοντέρνων προσεγγίσεων.

στ) Υποστηρικτικό υλικό:

Εικόνα
σ. 165 σχολικού βιβλίου, Ευγ. Βούλγαρης, Ρ. Βελεστινλής, Αδ. Κοραής,

Πηγές
-σ. 164 σχολικού βιβλίου, «Να αναλάβη το πεπτωκός ελληνικόν γένος»,
-σ. 166 σχολικού βιβλίου, «Έως πότε, ώ Έλληνες, να πλανώμεθα;»
-σ. 165 σχολικού βιβλίου, Μέση οδός

Πίνακας
βλ. Παράρτημα 6: Διαφωτισμός (πίνακας)

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Σχολιάζονται οι απόψεις που διατυπώνει ο Ρήγας αναφορικά με το γνωστικό πεδίο με το οποίο ασχολείται, τη σχέση του πεδίου αυτού με την ορθολογική σκέψη, τη μέθοδο που ακολουθεί, τη σύνδεση δυτικής σκέψης (ορθολογισμός) και απελευθέρωσης. Συζητείται η άποψη και τα επιχειρήματα του Ρήγα σχετικά με το ότι η απελευθέρωση δεν προσφέρεται από τρίτους, αλλά κερδίζεται από τους άμεσα ενδιαφερόμενους και το κατά πόσο η άποψή του αυτή επαληθεύεται με ιστορικά δεδομένα μέχρι σήμερα. Επισημαίνεται ότι αναφερόταν σε κοινό αγώνα όλων των λαών της Βαλκανικής εναντίον του δυνάστη. Σχολιάζονται οι πολιτικές, κοινωνικές και γλωσσικές ιδέες του Κοραή (μέση οδός), η άποψή του για τη σημασία της παιδείας στον αγώνα ενάντια στην εκμετάλλευση και την αδικία, καθώς και το περιεχόμενο του όρου «μετακένωση». Σχολιάζεται ο ρυθμός εκδόσεων διαφόρων βιβλίων. Αναφέρονται οι σημαντικότεροι εκπρόσωποι του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

Προϊδεασμός αναφορικά με το κατά πόσο οι απόψεις του Νεοελληνικού Διαφωτισμού που θα προετοιμάσουν την Ελληνική Επανάσταση θα αποτελέσουν και το ιδεολογικό πλαίσιο του νεοελληνικού κράτους.

Παρουσιάζεται αναλυτικά:

Κεφάλαιο VΙ
Ενότητα 2. Οικονομικές εξελίξεις: Οι απαρχές της βιομηχανικής επανάστασης, οι οικονομικές θεωρίες
, σ. 167-169

α) Υποστηρικτικό υλικό:

Εικόνες
σ. 167 σχολικού βιβλίου, Ένα αγγλικό ορυχείο γαιάνθρακα τέλη 18ου αι.,
σ. 169 σχολικού βιβλίου, Ένας σιδηροδρομος στην Αγγλία στις αρχές του 19ου αι.
βλ. και Παράρτημα 7β (powerpoint Βιομηχανική επανάσταση στην Ιστοσελίδα του ΙΕΠ:) εργασία σε οικοτεχνικό περιβάλλον, «Κλώστρια Τζένη», εργασία με μηχανές, μηχανές,ανθρακωρυχείο του 1800 και του 1910, ναυπηγείο-κατασκευή εμπορικού πλοίου, ταξιδιωτική άμαξα, Από τη βιοτεχνία στη βιομηχανία.
Φυσικά θα μπορούσε να αναζητηθούν ανάλογες εικόνες στο διαδίκτυο.

Πίνακας
βλ. και Παράρτημα 7β: (powerpoint Βιομηχανική επανάσταση) πίνακας εξέλιξης ευρωπαϊκού πληθυσμού,

Διάγραμμα
σ. 167 σχολικού βιβλίου, Ο πληθυσμός της Αγγλίας τον 18ο αι. και διάγραμμα για τον πληθυσμό της Ευρώπης (παράρτημα 7β, powerpoint Βιομηχανική Επανάσταση)

Πηγές
-Β. Κρεμμυδάς, Εισαγωγή στην Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης (16ος—20ος αι.), σ. 167, Βλ. παράρτημα 7 α: Βιομηχανική επανάσταση, Κείμενο 3
- Tocqueville, Oeuvres complètes, Βλ. παράρτημα 7 α: Βιομηχανική επανάσταση, Κείμενο 4
- Hobsbawm, Η εποχή των επαναστάσεων, Βλ. παράρτημα 7 α: Βιομηχανική επανάσταση, Κείμενο 5

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Με τη χρήση του πίνακα (σ. 126) που αφορά το τριγωνικό εμπόριο και την ανάκληση αποκτηθέντων γνώσεων, συνδέεται το φαινόμενο της βιομηχανικής επανάστασης με τις εξελίξεις που προηγήθηκαν σε επίπεδο δημογραφικό, οικονομικό, κοινωνικών σχέσεων και νοοτροπιών, πολιτικό, αλλά και σε επίπεδο πρακτικό, με την επισήμανση ότι οι μέχρι τώρα οικονομικές εξελίξεις θα λάβουν, στα μέσα του 18ου αιώνα, τη μορφή ριζικών μεταβολών.
Σχολιάζεται η δημογραφική εξέλιξη της Ευρώπης και της Αγγλίας. Σχολιάζεται η εικόνα που αφορά εργασία σε οικοτεχνικό περιβάλλον και συγκρίνεται με εικόνες που αφορούν εργασία σε χώρους με μηχανές ως προς: τον χώρο, τα εργαλεία, τους εργάτες, τις συνθήκες εργασίας, τις πηγές ενέργειας, ώστε να αναδειχθούν οι αλλαγές που επιφέρει η εισαγωγή μηχανών στον τρόπο παραγωγής στα τέλη του 18ου αιώνα σε σχέση με το προηγούμενο διάστημα. Αναδεικνύονται οι διαφορές που παρατηρούνται στην οργάνωση των ανθρακωρυχείων ανάμεσα στο 1800 και 1910 και συγκρίνεται ο άνθρακας –ατμός με τη ζωική, αιολική και υδάτινη ενέργεια στη μεταφορά και τη μεταποίηση. Συγκρίνονται τα παλιά με τα νέα μέσα μεταφοράς ως προς τον όγκο των μεταφερόμενων ανθρώπων και προϊόντων, την ταχύτητα, τον χρόνο του ταξιδιού, την άνεση, την αντίληψη για τον χρόνο και τον τόπο. Επισημαίνεται ο υποτυπώδης καταμερισμός εργασίας κατά την ναυπήγηση πλοίου, που παραπέμπει σε καθετοποίηση της παραγωγής, στη λεγόμενη αλυσίδα βιομηχανικής παραγωγής. Επισημαίνονται (με βάση την εικόνα «Τρεις μηχανές») χαρακτηριστικά της εποχής, όπως δυνατότητα αναζήτησης της καλύτερης μηχανής, εξέλιξη της τεχνολογίας, εφευρέσεις. Σχολιάζεται ο ορισμός της βιομηχανικής επανάστασης: «μια αργόσυρτη, πολύχρονη και άνιση διαδικασία όπου η παραγωγή μετατοπίζεται από τα απλά χειροκίνητα εργαλεία σε πολύπλοκες μηχανές. Ξεκινώντας στα μέσα του 18ου αιώνα στην Αγγλία, εξαπλώνεται τον 19ο αιώνα και αλλού για να γίνει παγκόσμιο φαινόμενο».

β) Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγές
-σ. 168 σχολικού βιβλίου, Προστατευτισμός ή Μερκαντιλισμός –Κολμπερισμός,
-σ. 168 σχολικού βιβλίου, Βασικές θέσεις των Φυσιοκρατών
-Β. Κρεμμυδάς, Εισαγωγή στην Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης (16ος—20ος αι.), σ.169, βλ. Παράρτημα 7α: Βιομηχανική επανάσταση, κείμενο 1,
-Ι. Berend, Οικονομική Ιστορία του Ευρωπαικού 20ου αιώνα: Τα οικονομικά καθεστώτα από το LaissezFaire στην Παγκοσμιοποίηση, σ, 39, βλ. Παράρτημα 7α: Βιομηχανική επανάσταση, κείμενο 2.

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Αναζητείται η σχέση των όρων Μερκαντιλισμός, προστατευτισμός και Κολμπερισμός, διερευνώνται οι λόγοι για τους οποίους παρεμβαίνει το κράτος καθώς και οι μορφές που μπορεί να παίρνει η κρατική παρέμβαση. Επισημαίνεται ότι ο μερκαντιλισμός είναι συνυφασμένος με τον εμπορικό καπιταλισμό και ότι προς το τέλος του 18ου αιώνα υποχωρεί αυτή η οικονομική θεωρία και πολιτική, γιατί την σκυτάλη από τους εμπόρους θα πάρουν οι βιομήχανοι. Σχολιάζεται το πώς οι φυσιοκράτες καταλήγουν στην οικονομική ελευθερία που προοιωνίζεται τον οικονομικό φιλελευθερισμό και διερευνάται γιατί οι Γάλλοι οικονομολόγοι διαμορφώνουν αυτή την οικονομική αντίληψη.
Σχολιάζονται οι αρχές του οικονομικού φιλελευθερισμού (οικονομικός ατομικισμός, ελευθερία συμβάσεων και καταμερισμός εργασίας, υπακοή στους αμετάβλητους νόμους που διέπουν την οικονομία π.χ. ο νόμος της προσφοράς και της ζήτησης) ο οποίος συσχετίζεται με την ανάπτυξη του καπιταλισμού και μάλιστα του βιομηχανικού.

Παρουσιάζεται συνοπτικά :

Κεφάλαιο VΙ
Ενότητα 3.Η Αμερικανική Επανάσταση, 3α. Η Αγγλία και οι αποικίες της στην Αμερική 3β. Η ρήξη και ο πόλεμος της Ανεξαρτησίας
, σ.170-171

Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτης των αγγλικών αποικιών σ. 170 σχολικού βιβλίου,

Εικόνες
-σ. 170 σχολικού βιβλίου, 2 Γιορτή τσαγιού της Βοστώνης,
63
-σ. 171 σχολικού βιβλίου, Η Βοστώνη,
-σ. 171 σχολικού βιβλίου, Η υπογραφή της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας,
-σ. 171 σχολικού βιβλίου, Ένωση ή Θάνατος,
-σ. 172 σχολικού βιβλίου, Η νίκη στο Γιορκτάουν

Πηγή
σ. 172 σχολικού βιβλίου, Απόσπασμα από τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Εντοπίζονται (και με ανάκληση γνώσεων: ενότητα 3δ. Η κατάκτηση του Νέου Κόσμου και οι αποικιακές αυτοκρατορίες, σ. 126) τα αγγλικά εδάφη στη βόρεια Αμερική και ιδιαίτερα οι επαναστατημένες αποικίες. Αναφέρονται οι λόγοι αντίδρασης των Άγγλων αποίκων απέναντι στη μητρόπολη, η ψήφιση της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας, στο κείμενο της οποίας υπογραμμίζονται τα σημεία στα οποία αντανακλώνται οι πολιτικές ιδέες του Διαφωτισμού (αξιοποίηση και της ερώτησης 1 του εγχειριδίου στη σελίδα 175), ο πόλεμος της Ανεξαρτησίας που θα διαρκέσει επτά χρόνια, ο ρόλος του Βεν. Φραγκλίνου και Θ. Τζέφερσον στην ιδεολογική-πολιτική καθοδήγηση και του Γ. Ουάσινγκτον στα στρατιωτικά θέματα και τέλος η αναγνώριση της ανεξαρτησίας των 13 αποικιών από την Αγγλία.

Παρουσιάζονται αναλυτικά:

Κεφάλαιο VΙ
Ενότητα 3, 3γ. Η γέννηση ενός νέου κράτους, 3δ. Οι συνέπειες,
σ.172-173

Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγή
σ. 173 σχολικού βιβλίου, Ο Αμερικανός, ένας νέος άνθρωπος

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Σχολιάζεται ο ορισμός του Αμερικάνου από τον Κρέβεκερ και προσδιορίζονται τα νέα στοιχεία που επικαλείται: νέο κράτος (ταυτιζόμενο με ένα νέο έθνος), νέοι πολιτειακοί θεσμοί (ομοσπονδία, αβασίλευτη δημοκρατία,), νέες αρχές (πρακτική εφαρμογή των ιδεών του Διαφωτισμού - διάκριση των εξουσιών, Σύνταγμα), νέος τύπος ανθρώπου που σκέφτεται και δρα καινοτομικά. Αναζητούνται επιδράσεις κυρίως πολιτικές σε άλλους λαούς: 19ος αι. επαναστατικός άνεμος στη Λατινική Αμερική (Ισπανικές αποικίες) και στη Ευρώπη και αναφέρεται το Δόγμα Μονρόε. Αξιοποιείται η δραστηριότητα του εγχειριδίου η σχετική με την αναζήτηση αναλογιών στο απόσπασμα του Κρέβεκερ και στην περιγραφή των Αθηναίων στον Επιτάφιο (Θουκυδίδη, Ιστορία, Β, 37-40 και Α, 70).

Άλλο υλικό που μπορεί να αξιοποιηθεί κατά την προσέγγιση της ενότητας: Jefferson in Paris (1995) https://www.youtube.com/watch?v=j21zhsKNWq0 Revolution (1985) Al Pacino https://www.youtube.com/watch?v=XOJpN9GnGw4 The Patriot (2000) https://www.youtube.com/watch?v=Dop2T92TXCw

Παρουσιάζεται αναλυτικά:

Κεφάλαιο VΙ
Ενότητα 4. Η Γαλλική Επανάσταση και η Ναπολεόντεια περίοδος.
4α. Η Γαλλία σε κρίση, 4β. Η έκρηξη της επανάστασης, 4γ. Η συνταγματική μοναρχία, 4δ. Η πορεία προς τη δημοκρατία και η ριζοσπαστική επανάσταση,
σ. 174-179
4ζ. Ο χαρακτήρας και το έργο της επανάστασης, σ. 180-181

Παρουσιάζονται συνοπτικά:

4ε. Το τέλος της επανάστασης, 4στ. Η εποχή το Ναπολέοντα, σ. 179-180, 4η. Οι επιδράσεις στον ελληνικό και βαλκανικό χώρο, σ. 182-183.

α) Υποστηρικτικό υλικό:

Εικόνα
σ. 173 σχολικού βιβλίου, Οι τρεις κοινωνικές τάξεις στη Γαλλία,

Πηγές
-σ. 174 σχολικού βιβλίου, Τι είναι η Τρίτη Τάξη
-σ. 176 σχολικού βιβλίου, Άρθρα της Διακήρυξης

Διάγραμμα-πίτα
σ. 175 σχολικού βιβλίου, Η σύνθεση των Γενικών Τάξεων το 1789

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Αναδεικνύονται οι κοινωνικές τάξεις και η σημασία της κάθε μιας σε επίπεδο οικονομικό και σε επίπεδο πολιτικής δράσης. Σχολιάζεται η σύνθεση της Τρίτης Τάξης, καθώς και η εικόνα που έχουν τα μέλη της για αυτήν. Με ανάκληση αποκτηθέντων γνώσεων (Η συγκρότηση κρατών και η αιχμαλωσία της Αβινιόν) συγκρίνεται η πορεία των τάξεων της Γαλλίας και Αγγλίας. Εντοπίζονται οι ιδέες του Διαφωτισμού που αντανακλώνται στο προτεινόμενο υλικό. Σχολιάζεται η αναφορά του Άρθρου 2 σχετικά με την αναγωγή της ιδιοκτησίας σε απαράγραπτο δικαίωμα του ανθρώπου.

β) Υποστηρικτικό υλικό:

Εικόνες
-σ. 175 σχολικού βιβλίου, Πορεία οπλισμένων γυναικών προς τις Βερσαλλίες,
-σ. 176 σχολικού βιβλίου, Η Άλωση της Βαστίλλης,
-σ. 176 σχολικού βιβλίου, Ο λαός καταστρέφει τα σύμβολα των προνομίων,
-σ. 178 σχολικού βιβλίου, Η κατάληψη των ανακτόρων του Κεραμεικού από το λαό,
-σ. 178 σχολικού βιβλίου, Ο μεγάλος τρόμος,
-σ. 180 σχολικού βιβλίου, Γάλλοι πατριώτες τραγουδούν τη Μασσαλιώτιδα,
-σ. 180 σχολικού βιβλίου, Ο Ναπολέων διαβαίνει τις Άλπεις,
-σ. 196 σχολικού βιβλίου, Νταβίντ, Ο όρκος των Ορατίων.

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Σχολιάζεται η συμμετοχή του λαού στα τεκταινόμενα και ως εκ τούτου ο πρωταγωνιστικός ρόλος των μαζών και με βάση αποκτηθείσες γνώσεις (1.γ Η διάδοση των ιδεών του Διαφωτισμού: τύπος κτλ.) συνδέεται με τη σημασία της κοινής γνώμης για τις εξελίξεις. Παραλληλίζεται η δράση του λαού και του εθνικού στρατού και συνάγονται συμπεράσματα σχετικά με τη σημασία της έννοιας του Έθνους. Σχολιάζεται ο πίνακας που απεικονίζει τον Ναπολέοντα και αντιδιαστέλλεται ο ρόλος της προσωπικότητας του Ναπολέοντα με τον ρόλο των μαζών. Σχολιάζεται, επίσης, η ανάδειξη του γαλλικού νεοκλασικισμού ως καλλιτεχνικού ρεύματος που θα εκφράσει τις ηθικές και πολιτικές προσδοκίες της αστικής τάξης και ως εκ τούτου και τη Γαλλική Επανάσταση.

γ) Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγή
σ. 177 σχολικού βιβλίου, Η διαμαρτυρία του Μαρά

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Εντοπίζονται ιδέες του Διαφωτισμού που αντανακλώνται στην πηγή. Σχολιάζεται η διαμαρτυρία του Μαρά και συσχετίζεται με το γεγονός ότι στο Σύνταγμα του 1791 φαλκιδεύτηκε το αίτημα των επαναστατών για ισότητα, αφού δικαίωμα ψήφου αποκτούσαν μόνο όσοι κατείχαν περιουσία και πλήρωναν φόρο.

δ)Υποστηρικτικό υλικό:

Εικόνες
-σ. 178 σχολικού βιβλίου, Δαντόν, Ροβεσπιέρος,
-σ. 178 σχολικού βιβλίου, Ο μεγάλος τρόμος

Πηγή
σ.177 σχολικού βιβλίου, Ο προβληματισμός για τον πόλεμο

Διάγραμμα –πίτα
σ. 177 σχολικού βιβλίου, Η Σύνθεση της Νομοθετικής Συνέλευσης

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Σχολιάζεται η μετριοπαθής ή ριζοσπαστική στάση των δύο ηγετών με βάση τα συνθήματά τους που καταγράφονται στις λεζάντες καθώς και στη γραπτή πηγή. Συνδυάζεται η άποψη του Ροβεσπιέρου «Ο ναός της ελευθερίας πρέπει να ξανακτιστεί στα θεμέλια της δικαιοσύνης και της ισότητας» με την γκραβούρα «Ο μεγάλος τρόμος.». Επίσης, συνδυάζεται η άποψη τόσο του Μαρά όσο και του Μπρισσό για τον πόλεμο και την ειρήνη με το διάγραμμα- πίτα. Σχολιάζεται ο ρόλος την εφημερίδων την περίοδο της Επανάστασης. Εντοπίζονται οι επιδράσεις του Διαφωτισμού.

ε) Υποστηρικτικό υλικό:

Χάρτης της Ευρώπης μετά το Συνέδριο της Βιέννης σ. 182 σχολικού βιβλίου,

Εικόνα
σ. 180 σχολικού βιβλίου, Το Συνέδριο της Βιέννης χορεύει

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Σχολιάζεται η εικόνα σε συνδυασμό με τον χάρτη εστιάζοντας στην πολιτική κατάσταση που διαμορφώνεται στην Ευρώπη με το Συνέδριο της Βιέννης.
Άλλο υλικό που μπορεί να αξιοποιηθεί κατά την προσέγγιση της ενότητας: http://www.exostispress.gr/article/vive-la-liberte-kai-alles-epanastatikes-fones-stin-megali-othoni-0 http://fresques.ina.fr/en-scenes/fiche-media/Scenes00405/ariane-mnouchkine-a-propos-de-1789.html http://www.theatre-du-soleil.fr/thsol/nos-spectacles-et-nos-films/nos-spectacles/1789-1970/les-treteaux-de-l-histoire-1-1789,1157
https://www.youtube.com/watch?v=9ms9xAQxFSI https://www.youtube.com/watch?v=2N7A7JUHODM https://www.youtube.com/watch?v=fo2ZmJsBYZUDanton (1983) (όλο το φιλμ με ελληνικούς υπότιτλους) https://en.wikipedia.org/wiki/La_Marseillaise_(film) La Marsellaise (1938), By Jean Renoir. http://www.dailymotion.com/video/x36i5ye (δίλεπτο απόσπασμα- να συνδυαστεί με τους στίχους της Μασσαλιώτιδας- έννοια πατρίδας και έθνους στη νεοτερικότητα). Οι Άθλιοι 1993 https://www.youtube.com/watch?v=Oni72Fl7xaw Les Miserables 2012 (Musical) https://www.youtube.com/watch?v=NvzgxKHYFIc Marat et Sade (1967) Peter Brook https://www.youtube.com/watch?v=RJc4I6pivqg

Κεφάλαιο VΙ
Ενότητα 6. Η παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας,οι υποενότητες: Η επαρχιακή διοίκηση και ο στρατός και Φυγόκεντρες τάσεις
, σ. 186-187
Παρουσιάζονται αναλυτικά, από τα στοιχεία που δηλώνουν την παρακμή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η επαρχιακή διοίκηση και ο στρατός καθώς και οι φυγόκεντρες τάσεις

Υποστηρικτικό υλικό:

Πηγές
-σ. 187 σχολικού βιβλίου, Διοικητική και κοινωνική αποσύνθεση,
-σ. 187 σχολικού βιβλίου, Το τιμαριωτικό σύστημα,
-σ. 188 σχολικού βιβλίου, Η χώρα της συμφοράς,
-σ. 186 σχολικού βιβλίου, Οι Διομολογήσεις

Προτεινόμενη δραστηριότητα:
Εντοπίζονται και σχολιάζονται οι αιτίες της κρίσης της επαρχιακής διοίκησης και του στρατού. Συσχετίζεται, το τιμαριωτικό σύστημα με το φεουδαλικό και τις πρόνοιες, με παράλληλη ανάκληση γνώσεων (Οικονομία και κοινωνία στη Δυτική Ευρώπη-Το σύστημα της φεουδαρχίας, Ο στρατός και ο θεσμός της πρόνοιας, Η οργάνωση του κράτους των Οθωμανών). Σχολιάζεται η πρόσληψη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από τους Δυτικούς σε συνδυασμό με την οικονομική συμπεριφορά τους απέναντί της. Επίσης, με ανάκληση αποκτηθέντων γνώσεων συζητούνται οι αποσχιστικές τάσεις εστιάζοντας στο απελευθερωτικό όραμα του Ρήγα με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τις επαναστατικές κινήσεις στα Βαλκάνια, την ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας, τις αποσχιστικές κινήσεις πασάδων.

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ για προέκταση της διδασκαλίας: Εξέταση του ρόλου των θεσμών (θεμάτων/πρόνοιας/φεουδαρχίας/τιμαριωτισμού) στη διαμόρφωση της φυσιογνωμίας του βυζαντινού/δυτικού/οθωμανικού κόσμου.

 

 


Παραρτήματα


Παράρτημα 1.Κοινωνία στο Βυζάντιο

Κείμενο 1:

οι Δαλασσηνοί ήταν γαιοκτήμονες, στρατιωτικοί διοικητές και κυβερνήτες επαρχίας, που διατηρούσαν στενούς δεσμούς με άλλες αριστοκρατικές οικογένειες. Ήταν πολύ περήφανοι για την ευγενική τους καταγωγή και είχαν αρκετή ισχύ ώστε να μη φοβούνται ακόμα και να αντιταχθούν στην αυτοκρατορική εξουσία. Ο Δαμιανός, ιδρυτής του οίκου, ήταν μάγιστρος και δούξτης Αντιόχειας το 996-998. Ο γιος του, Κωνσταντίνος, … όπως ο πατέρας του, υπηρέτησε ως κυβερνήτης της Αντιόχειας. Ο αδελφός του, Θεοφύλακτος, διάσημος στρατηγός που κατέστειλε μια αριστοκρατική εξέγερση το 102, είχε στη σφραγίδα του τους τίτλους ανθύπατος, πατρίκιος, βέστης και δούξ της Αντιοχείας… Αργότερα, η εξουσία τους επεκτάθηκε και πέρα από την Αντιόχεια. Ο Ρωμανός, τρίτος γιος του Δαμιανού, ήταν κατεπάνω της Ιβηρίας, ενώ ο Θεόδωρος Δαλασσηνός έγινε τελικά δούξτων Σκοπίων... Η Άννα η Δαλασσηνή, κόρη του … διοικητή της Ιταλίας, παντρεύτηκε τον Ιωάννη Κομνηνό. Γιος τους ήταν ο Αλέξιος Α΄, ιδρυτής της δυναστείας των Κομνηνών… ο Κωνσταντίνος Δαλασσηνός ζούσε στα κτήματά του αν και διέθετε αρχοντικό στην πρωτεύουσα…
Wharton Epstein, Αλλαγές στον βυζαντινό πολιτισμό κατά τον 11ο και 12ο αιώνα, ΜΙΕΤ, Αθήνα 2004, σ. 108 –109

Κείμενο 2:

Ο Θεόδωρος Στυππειώτης ήταν ανώτερος αξιωματούχος στην Αυλή του Μανουήλ Α΄ και ασκούσε καθήκοντα γραμματέα (γραμματικού) του αυτοκράτορα. Ο Θεόδωρος Πρόδρομος τον εκθειάζει ως τον πιο έμπιστο γραμματέα του νεαρού Μανουήλ Α΄. Άρχισε να ασκεί κάποια επιρροή ως βοηθός του Ιωάννη Αγιοθεοδωρίτη, ευνοούμενου του αυτοκράτορα. Ανικανοποίητος από το ρόλο του έμπιστου υφισταμένου… Μηχανορραφώντας, κατόρθωσε να σταλεί ο Αγιοθεοδωρίτης διοικητής (πραίτωρ) στο θέμα της Ελλάδας και της Πελοποννήσου. Ανεβαίνοντας βαθμιαία τα σκαλιά της ιεραρχίας, ο Στυππειώτης έφτασε στη θέση του κανικλείου, φύλακα δηλαδή του αυτοκρατορικού μελανοδοχείου. Ο κανίκλειος δεν είχε υφισταμένους, και μοναδική αποστολή του ήταν να βαστάει ένα δοχείο με πορφυρό μελάνι όταν ο αυτοκράτορας υπέγραφε επίσημα έγγραφα της αυτοκρατορικής γραμματείας. Στο Βυζάντιο όμως, μια θέση κοντά στον μονάρχη ήταν πηγή εξουσίας … Ο Στυππειώτης υπήρξε όμως με τη σειρά του θύμα μηχανορραφιών.
Wharton Epstein, Αλλαγές στον βυζαντινό πολιτισμό κατά τον 11ο και 12ο αιώνα, ΜΙΕΤ, Αθήνα 2004, σ. 112

Κείμενο 3:

Η πολιτική αριστοκρατία παρουσίαζε περισσότερες εσωτερικές διαφορές απ΄ό,τι η στρατιωτική. Περιλάμβανε κυρίως τις αριστοκρατικές οικογένειες που βρίσκονταν στην υπηρεσία του αυτοκράτορα, δικαστές, φοροεισπράκτορες, επικεφαλής των γραμματειών, οι οποίοι κατείχαν τα σχετικά αξιώματα από γενιά σε γενιά… Σε αντιδιαστολή με τη στρατιωτική αριστοκρατία, οι επιφανείς αυτοί κρατικοί αξιωματούχοι κατάγονταν κυρίως από την Κωνσταντινούπολη, την ηπειρωτική Ελλάδα, τα νησιά του Αιγαίου ή τις παράκτιες πόλεις τη Μικράς Ασίας. Ορισμένες απ΄ αυτές τις οικογένειες είχαν ασκήσει στο παρελθόν εμπορικές ή βιοτεχνικές δραστηριότητες. Τα επώνυμά τους που μερικές φορές παράγονταν από τα επαγγέλματά τους (Σαπουνάδες, Φουρνατάριοι) ή από συνοικίες της Κωνσταντινούπολης (Ακροπολίται, Βλαχερνίται) μαρτυρούν το παρελθόν τους. Στην πολιτική αριστοκρατία συγκαταλέγονται και ορισμένοι ιδιαίτερα μορφωμένοι πολίτες, νομικοί, ρήτορες και θεολόγοι. Από αυτό ακριβώς το στρώμα προέρχονταν κατά κύριο λόγο ο ανώτερος κλήρος, οι επίσκοποι των επαρχιών και οι διάκονοι της Αγίας Σοφίας, που πλαισίωναν τον πατριάρχη…. Αν η θέση της στρατιωτικής αριστοκρατίας ήταν επισφαλής, αυτό ίσχυε ακόμη περισσότερο στην περίπτωση της πολιτικής αριστοκρατίας. Οι πολιτικοί αξιωματούχοι ήταν δυνατόν να προαχθούν, να υποβιβαστούν ή να απολυθούν, κατά την επιθυμία του αυτοκράτορα.
Wharton Epstein, Αλλαγές στον βυζαντινό πολιτισμό κατά τον 11ο και 12ο αιώνα, ΜΙΕΤ, Αθήνα 2004, σ. 110-111

Ερώτηση:
Με βάση τα τρία παραθέματα να διακρίνετε τη διαστρωμάτωση που υπήρχε στη βυζαντινή αριστοκρατία και να προσδιορίσετε τα χαρακτηριστικά της κάθε ομάδας δίνοντας έμφαση στον τρόπο με τον οποίο ενισχύουν τη δύναμή τους και στις δραστηριότητές τους.

Παράρτημα 2.Το Σχίσμα του 1054

Κείμενο 1

«Ήταν το ίδιο διαποτισμένος (ο Μιχαήλ Κηρουλλάριος) με τη συνείδηση της υπεροχής του αξιώματός του, όπως και ο αντίπαλός του στη Ρώμη, και η συνείδηση αυτή ήταν συνυφασμένη με τέτοιο πάθος για δύναμη που δε δίσταζε να παραμερίζει κάθε εμπόδιο. Στο πλευρό του πάπα Λέοντα Θ΄ βρισκόταν όμως ο καρδινάλιος Ουμβέρτος ως αρχηγός της αδιάλλακτης αντιβυζαντινής παρατάξεως της Ρώμης. Στα πρόσωπα του Μιχαήλ Κηρουλλαρίου και του Ουμβέρτου συγκρούσθηκαν δύο άνδρες τολμηροί και αδίστακτοι, που προχωρούσαν κατ’ ευθείαν στο στόχο τους, έτοιμοι να αποκαλύψουν τις αιώνιες λανθάνουσες αντιθέσεις και να θέσουν τον κόσμο μπροστά σε ένα αμείλικτο δίλημμα. Η έριδα ξέσπασε χωρίς τη θέληση του αυτοκράτορα και χωρίς να υπολογισθεί η κατάσταση που επικρατούσε την εποχή εκείνη. Όταν η έριδα επεκτάθηκε σε δογματικά και λειτουργικά ζητήματα, τότε η κατάσταση έφθασε στο σημείο που η συνεννόηση να είναι εκ των προτέρων αδύνατη, γιατί εκεί η σύγκρουση κάλυπτε πια τη διδασκαλία και τα ήθη… παλαιά ζητήματα, που χώριζαν τα πνεύματα ήδη από την εποχή του Φωτίου ... Ενθαρρυμένοι από τη στάση του αυτοκράτορα, που φαινόταν πρόθυμος να θυσιάσει τον Πατριάρχη του για χάρη της φιλίας με τη Ρώμη, οι παπικοί απεσταλμένοι κατέθεσαν στις 16 Ιουλίου 1054 στην αγία Τράπεζα της Αγίας Σοφίας μια βούλλα με αφορισμό κατά του Κηρουλλαρίου και των πιο επιφανών ομοφρόνων του. Στο μεταξύ ο Πατριάρχης με την υποστήριξη του κλήρου και του λαού, κατόρθωσε να μεταπείσει τον αμφίρροπο αυτοκράτορα και να του επιβάλει τη θέλησή του. Με τη συναίνεση του αυτοκράτορα συγκάλεσε λοιπόν μια σύνοδο, η οποία ανταπέδωσε τα ίδια και εκτόξευσε τον αφορισμό εναντίον των παπικών αντιπροσώπων. Η σημασία των γεγονότων αυτών έγινε στην ανθρωπότητα αργότερα αισθητή. Οι σύγχρονοι δεν έδωσαν σ’ αυτά ιδιαίτερη προσοχή, πράγμα που ρίχνει παράξενο φως στις σχέσεις Ρώμης και Βυζαντίου την εποχή που προηγήθηκε. Οι άνθρωποι ήταν συνηθισμένοι στις διαφωνίες ανάμεσα στα δύο εκκλησιαστικά κέντρα. Ποιος θα μπορούσε τότε να διαισθανθεί ότι η ρήξη του 1054 θα είχε διαφορετικά αποτελέσματα από τις προηγούμενες έριδες και ότι ήταν το οριστικό σχίσμα, που θα ήταν αδύνατο πια να θεραπευθεί;»
J. Ostrogorsky, Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους, Ιστορικές Εκδόσεις ΣΤΕΦ. Δ. ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΣ, τ. Β΄, Αθήνα 1979, σελ. 223-225.

Παράρτημα 3α.Οι οικονομικές μεταβολές στη Δυτική Ευρώπη:

[το 3β: εικόνες σε powerpoint]

Κείμενο 1

(ο Άγιος Γοδρίκος του Φινσάλ) γεννήθηκε προς τα τέλη του 11ου αιώνα, στο Λινκολνσάιρ, από φτωχούς αγρότες και από τα παιδικά του χρόνια αναγκάστηκε να επινοεί τρόπους για να ζήσει. Όπως πολλοί άλλοι δυστυχισμένοι κάθε εποχής, περιπλανιόταν στις παραλίες, καρτερώντας ναυάγια που τα ξέβραζε το κύμα. Ύστερα τον βλέπουμε, πιθανόν μετά από κάποιο καλό εύρημα, αυτοσχέδιο γυρολόγο να διατρέχει τη χώρα, φορτωμένος εμπορεύματα χαμηλής αξίας. Με τον καιρό μαζεύει μερικές δεκάρες και μια ωραία ημέρα προσχωρεί σε μια παρέα εμπόρων που τους συνάντησε στην πορεία των περιπλανήσεών του. Την ακολουθεί από αγορά σε αγορά, από πανηγύρι σε πανηγύρι, από πόλη σε πόλη. Έχοντας γίνει έτσι επαγγελματίας έμπορος, γρήγορα βγάζει σημαντικά κέρδη που του επιτρέπουν να συνεταιριστεί με συναδέλφους, να ναυλώσει ένα πλοίο από κοινού μαζί τους και να το στείλει στις ακτές της Αγγλίας και της Σκωτίας, της Δανίας και της Φλάνδρας. Η εταιρεία πηγαίνει κατ΄ ευχήν. Οι δουλειές της συνίστανται στη μεταφορά τροφίμων στο εξωτερικό, εκεί όπου ξέρει ότι σπανίζουν, στην πώλησή τους και στην αγορά εμπορευμάτων, αυτά φροντίζει να τα μεταπουλήσει σε μέρη όπου παρουσιάζεται η μεγαλύτερη ζήτηση και όπου συνεπώς μπορεί να αποκομίσει τα υψηλότερα κέρδη. Μέσα σε λίγα χρόνια, αυτή η προνοητική πρακτική, να αγοράζει φτηνά και να πουλάει πολύ ακριβά, έκανε τον Γοδρίκο πάμπλουτο. Τότε ακριβώς, από άγγιγμα χάριτος, εγκαταλείπει απότομα τη ζωή που έκανε, χαρίζει την περιουσία του στους φτωχούς και γίνεται ερημίτης.
ΑνρίΠιρέν, Οι πόλεις του Μεσαίωνα, Βιβλιόραμα, Αθήνα 2003, σ.129-130

Κείμενο 2

Αφήγηση ενός μοναχού γραμμένη το 1060 (διασκευή): Πρόκειται για έναν όμιλο πιστών που φτάνουν εν πομπή στη Γάνδη. Οι κάτοικοι βγαίνουν να τους απαντήσουν, «σαν σμήνος από μέλισσες». Στην αρχή οδηγούν τους πιστούς επισκέπτες στην εκκλησία της Αγίας Φαραϊλδης που βρίσκεται μέσα στο περίφραγμα burgus. Την επομένη, εξέρχονται απ΄ αυτό για να πάνε στην εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή, προσφάτως χτισμένη μέσα στο portus. Φαίνεται λοιπόν ότι έχουμε να κάνουμε με την παράθεση δύο κέντρων κατοίκησης, διαφορετικής καταγωγής και χαρακτήρα. Το ένα, το παλαιότερο, είναι οχυρό. Το άλλο, το νεότερο, είναι τόπος εμπορίου. Και μόνο με τη βαθμιαία συγχώνευση αυτών των δύο στοιχείων, καθώς το πρώτο θα απορροφηθεί σταδιακά από το δεύτερο, θα γεννηθεί η πόλη.»
ΑνρίΠιρέν, Οι πόλεις του Μεσαίωνα, Βιβλιόραμα, Αθήνα 2003 σ. 156

Παράρτημα 4. Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453

Κείμενο 1

… ο Βυζαντινός πολιτισμός εξακολούθησε να έχει μεγάλη επίδραση πάνω στους λαούς της Δυτικής Ευρώπης. Η επίδραση αυτή (του βυζαντινού πολιτισμού) άφησε βαθιά τα ίχνη της και για μια πολύ μεγάλη χρονική περίοδο στους Τούρκους και τους ΄Ελληνες, στους Σέρβους και τους Βουλγάρους, τους Ρουμάνους και τους Ρώσους. Η βυζαντινή επίδραση στάθηκε πιο μακρόχρονη και περισσότερο δυνατή στη Ρωσία των τσάρων, που μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης ζήτησε να παίξει το ρόλο του κληρονόμου της Ρωμαϊκής Ανατολικής Αυτοκρατορίας. Ο γάμος του τσάρου Ιωάννη Γ΄ με τη Σοφία Παλαιολόγου το 1472 και η ενσωμάτωση του βυζαντινού δικέφαλου αετού … συμβόλιζαν στην αντίληψη των κυβερνώντων το γεγονός πως η Μοσχοβίτικη Ρωσία είχε διαδεχθεί το Βυζάντιο. ... Η ορθοδοξία υποστηρίχθηκε σαν το αδιάσειστο θεμέλιο του κράτους.
Μ. Λεφτσένκο, Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, Αναγνωστίδης,Αθήνα 1980, σελ. 366.

Παράρτημα 5. Χάρτης, Διωγμοί των Εβραίων (1100-1600)


(...)
στο https://en.wikipedia.org/wiki/File:Expulsion_judios-en.svg

Παράρτημα 6. Διαφωτισμός

Κείμενο 1

...Η μοναρχία αποδυναμώνεται, όταν ο ηγεμόνας, συγκεντρώνοντας όλη την εξουσία στο πρόσωπό του, συγκεντρώνει το κράτος στην πρωτεύουσα, την πρωτεύουσα στην αυλή του και την αυλή αποκλειστικά στο πρόσωπό του. Η μοναρχική εξουσία φθείρεται, όταν τα ανώτερα αξιώματα του κράτους επιβραβεύουν την πιο χαμηλή στάθμη δουλικότητας, όταν ο ηγεμόνας δε σέβεται το λαό του και αντίθετα χρησιμοποιεί τα ευτελέστερα εργαλεία της αυταρχικής εξουσίας.
Ο κάθε πολίτης είναι ελεύθερος όταν διακατέχεται από το συναίσθημα ότι η ασφάλειά του είναι εξασφαλισμένη το συναίσθημα αυτό εξασφαλίζεται όταν ο ένας πολίτης δεν έχει τίποτα να φοβάται από έναν άλλο πολίτη.
΄Οταν στο ίδιο πρόσωπο ή στο ίδιο κυβερνητικό σώμα βρίσκονται ενωμένες η νομοθετική και η εκτελεστική εξουσία δεν υπάρχει ελευθερία, γιατί υπάρχει κίνδυνος μήπως ο ηγεμόνας θεσπίσει τυραννικούς νόμους, τους οποίους θα προσπαθήσει να επιβάλει τυραννικά.
Το ίδιο δεν υπάρχει ελευθερία εάν η δικαστική εξουσία δεν είναι χωρισμένη από τη νομοθετική και την εκτελεστική. Εάν η δικαστική εξουσία ήταν ενωμένη με τη νομοθετική, τότε οι πολίτες θα βρίσκονταν στη διάθεση της κάθε αυθαιρεσίας και η ζωή και η ελευθερία τους θα απειλούνταν. Αυτό θα συνέβαινε γιατί ο δικαστής θα ήταν συγχρόνως και νομοθέτης. Το ίδιο αν η δικαστική εξουσία ήταν ενωμένη με την εκτελεστική, τότε ο δικαστής θα μπορούσε να μεταβάλλεται σε καταπιεστή των πολιτών.
΄Ολα θα ήταν χαμένα αν ο ίδιος άνθρωπος, ή το ίδιο συλλογικό όργανο από ευγενείς ή από τον λαό ασκούσε και τις τρεις εξουσίες, τη νομοθετική, την εκτελεστική και τη δικαστική.
Από Το Πνεύμα των Νόμων του Μοντεσκιέ

Κείμενο 2

Διακρίνω στο ανθρώπινο είδος δύο περιπτώσεις ανισότηταςμια, που την ονομάζω φυσική, γιατί έχει καθιερωθεί από τη φύση, και που συνίσταται στη διαφορά ανάμεσα στις ηλικίες, στην υγεία, στις σωματικές δυνάμεις και στις πνευματικές ή ψυχικές ιδιότητες και μια δεύτερη, που θα μπορούσαμε να την ονομάσουμε ηθική ανισότητα ή πολιτική, γιατί εξαρτάται από μια σύμβαση που έχει πραγματοποιηθεί ή το λιγότερο έχει επικρατήσει με τη συγκατάθεση των ανθρώπων. Αυτή συνίσταται στα διάφορα προνόμια που μερικοί απολαμβάνουν σε βάρος άλλων, όπως για παράδειγμα το να είναι περισσότερο πλούσιοι, να έχουν περισσότερα αξιώματα, να διαθέτουν περισσότερη (κοινωνική) δύναμη από τους άλλους ή ακόμα να κυριαρχούν επάνω τους.
Από το Πραγματεία για την καταγωγή και τα βάθρα της ανισότητας μεταξύ των ανθρώπων του Ρουσσό

Νεοελληνικός Διαφωτισμός: Πίνακας αριθμού εκδόσεων κατά τον 18ο αιώνα

Αριθμός εκδόσεων ανά κατηγορία (περιεχομένου)

ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΑ

1725

%

1750

%

1775

%

1800

%

Θρησκευτικά

80

(75)

163

(78)

318

(70)

395

(53)

Γραμματικά

10

(9)

13

(6)

46

(10)

104

(14)

Διάφορα

17

(16)

34

(16)

91

(20)

250

(33)

Σύνολο

107

 

210

 

455

 

749

 

Κ. Θ. Δημαρά, Το σχήμα του Διαφωτισμού: Ιστορία Ελληνικού ΄Εθνους τ. ΙΑ΄ σελ. 330.

Παράρτημα 7α. Bιομηχανική επανάσταση

[το 7β αφορά powerpoint]

Κείμενο 1

Ο μερκαντιλισμός είναι η θεωρία και, συγχρόνως, η οικονομική πολιτική που είχαν κυριαρχήσει για έναν περίπου αιώνα, λίγο μετά από τα μέσα του 17ου έως λίγο μετά τα μέσα του επόμενου αιώνα: ήταν ένα συνολικό οικονομικό σύστημα με άμεσες πολιτικές προεκτάσεις – από τις οποίες δεν εξαιρείται ο πόλεμος-, το οποίο εφαρμόστηκε με διαφορετικό τρόπο σε κάθε χώρα και είχε ως τελικό στόχο να καταστήσει όσο γινόταν ευνοϊκότερο το εμπορικό ισοζύγιο των ευρωπαϊκών κρατών.
Β. Κρεμμυδάς, Εισαγωγή στην Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης (16ος—20ος αι.), τυπωθήτω ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΑΡΔΑΝΟΣ, Αθήνα 1997, σ. 169

Κείμενο 2

Πρώτα οι φυσιοκράτες, και ειδικότερα ο Φρανσουά Κεναί, άλλαξαν τον τρόπο σκέψης με επίθεση στη μερκαντιλιστική αντίληψη ότι, δηλαδή, η μοναδική πηγή πλούτου είναι το εμπόριο και το χρήμα. Αντίθετα, υπογράμμισαν το ρόλο του εδάφους και την παραγωγή αγαθών από τους εξαγωγικούς κλάδους στη δημιουργία του πλούτου. Στράφηκαν έντονα προς τη φιλελευθεροποίηση των συναλλαγών και την οικονομική ελευθερία.
Ι. Berend, Οικονομική Ιστορία του Ευρωπαικού 20ου αιώνα: Τα οικονομικά καθεστώτα από το LaissezFaire στην Παγκοσμιοποίηση, Gutenberg, Αθήνα 2009, σ. 39.

Κείμενο 3

…τέλος του 17ου – αρχές 19ου αιώνα παρατηρήθηκε μια πρωτόγνωρη επιτάχυνση της ανάπτυξης σε όλα τα επίπεδα του βίου, στην οικονομία, στην κοινωνία, στη σκέψη και στον πολιτισμό, στην πολιτική έκφραση. Παρατηρήθηκε συγκριτικά μεγάλη ευημερία των κοινωνιών και των ανθρώπων, παρατηρήθηκαν όμως και μεταβολές με επαναστατικά χαρακτηριστικά: αργά στην αρχή της περιόδου, ταχύτερα κατόπιν άρχισαν να αλλάζουν η μορφή και ο χαρακτήρας του ίδιου του καπιταλιστικού συστήματος τόσο ως προς την οργάνωση της εμπορικής όψης του, όσο και ως προς την εμφάνιση της νέας, επαναστατικής πλέον, πραγματικότητας της βιομηχανίας.
Β. Κρεμμυδάς, Εισαγωγή στην Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης (16ος—20ος αι.), τυπωθήτω ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΑΡΔΑΝΟΣ, Αθήνα 1997, σ. 167

Κείμενο 4

Περιγραφή του βιομηχανικού Μάντσεστερ στα 1835: «Ένας πυκνός, μαύρος καπνός καλύπτει την πολιτεία. (…) Μέσα από αυτόν τον δυσωδέστατο βορβορότοπο πηγάζει ο μεγαλύτερος ποταμός της ανθρώπινης βιομηχανίας ο οποίος, ακολούθως, γονιμοποιεί την οικουμένη. Από αυτόν τον ρυπαρό οχετό ρέει καθαρό χρυσάφι. Εδώ το ανθρώπινο πνεύμα τελειοποιείται και αποκτηνώνεται. Εδώ ο πολιτισμός παράγει τα θαύματα του και ο πολιτισμένος άνθρωπος ξαναγίνεται σχεδόν άγριος», Alexis de Tocqueville, Oeuvres complètes: voyages en Angleterre, Irlande, Suisse et Algérie, τόμος 5(2), Εκδόσεις Gallimard, Παρίσι 1958, σ 82.

Κείμενο 5

Αν η οικονομία του κόσμου, τον 19ο αιώνα , δημιουργήθηκε κατά κύριο λόγο με την επίδραση της βρετανικής Βιομηχανικής Επανάστασης, η πολιτική και η ιδεολογία του διαμορφώθηκαν κυρίως με την επίδραση της Γαλλικής Επανάστασης. Η Βρετανία πρόσφερε το πρότυπο για τους σιδηροδρόμους και τα εργοστάσια, την εκρηκτική ύλη στον τομέα της οικονομίας, που τίναξε στον αέρα τις παραδοσιακές οικονομικές και κοινωνικές δομές του μη ευρωπαϊκού κόσμου ….
E. Hobsbawm, Η εποχή των επαναστάσεων 1789-1848, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1990, σ. 78.

Οι διδάσκοντες/ουσες να ενημερωθούν ενυπόγραφα.

Ο ΥΠΟΥΡΓΟΣ
ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΓΑΒΡΟΓΛΟΥ

Τουριστικός Οδηγός
  • 4/5ήμερο Ρώμη

    Χριστούγεννα - Πρωτοχρονιά
    Αεροπορικώς από Αθήνα: 210€

  • Δαλματικές Ακτές

    7/8ήμερο
    Οδικώς από Αθήνα: 375€

  • 3ήμερο στη Μονεμβασία

    Χριστούγεννα - Πρωτοχρονιά
    Οδικώς από Αθήνα: 98€

  • Χριστούγεννα στην Αυστρία

    Βιέννη - Σάλτσμπουργκ

    Οδικώς από Αθήνα: 365€

  • Βουδαπέστη - Πράγα - Βιέννη
    Βουδαπέστη - Πράγα - Βιέννη

    7ήμερη από Αθήνα

    Οδικώς:  325 €

  • Μύλος των Ξωτικών
    Μύλος των Ξωτικών

    4ήμερο από Αθήνα: 98 €

  • Ονειρούπολη Δράμας - Σέρρες
    Ονειρούπολη Δράμας - Σέρρες

    4ήμερο από Αθήνα: 195 €
    στο  ELPIDA RESORT & SPA 4****

Επισκέπτες

Αυτήν τη στιγμή επισκέπτονται τον ιστότοπό μας 308 επισκέπτες και κανένα μέλος

ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ

Προτεινόμενα

Google+