Ηθική Λυκείου - Πρόγραμμα Σπουδών

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΗΘΙΚΗΣ ΛΥΚΕΙΟΥ

Δημοσιευμένο στο ΦΕΚ 6244/2025

Αριθμ. 149259/ΓΔ4
Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος της Ηθικής για το Λύκειο.

Η ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ

Έχοντας υπόψη:
1. Την περ. α και την υποπερ. αα της περ. β της παρ. 2 του άρθρου 42 και την περ. ι της παρ. 2 του άρθρου 43 του ν. 4186/2013 «Αναδιάρθρωση της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και λοιπές διατάξεις» (Α’ 193).
2. Την υποπερ. ββ της περ. α της παρ. 3 του άρθρου 2 του ν. 3966/2011 «Θεσμικό πλαίσιο των Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων, Ίδρυση Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής, Οργάνωση του Ινστιτούτου Τεχνολογίας Υπολογιστών και Εκδόσεων «ΔΙΟΦΑΝΤΟΣ» και λοιπές διατάξεις» (Α’ 118).
3. Το άρθρο 90 του Κώδικα νομοθεσίας για την Κυβέρνηση και τα κυβερνητικά όργανα (π.δ. 63/2005, Α’ 98), το οποίο διατηρήθηκε σε ισχύ με την περ. 22 του άρθρου 119 του ν. 4622/2019 (Α’ 133).
4. Το π.δ. 84/2019 «Σύσταση και κατάργηση Γενικών Γραμματειών και Ειδικών Γραμματειών/Ενιαίων Διοικητικών Τομέων Υπουργείων» (Α’ 123).
5. Το π.δ. 77/2023 «Σύσταση Υπουργείου και μετονομασία-Σύσταση, κατάργηση και μετονομασία Γενικών και Ειδικών Γραμματειών-Μεταφορά αρμοδιοτήτων, υπηρεσιακών μονάδων, θέσεων προσωπικού και εποπτευόμενων φορέων» (Α’ 130).
6. Το π.δ. 27/2025 «Διορισμός Υπουργών, Αναπληρωτή Υπουργού, Υφυπουργών και Αντιπροέδρου της Κυβέρνησης» (Α’ 44).
7. Την υπ’ αρ. 45/21-08-2025 (ανακοινοποίηση στο ορθό 23-09-2025) πράξη του Δ.Σ. του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής
8. Το γεγονός ότι από την παρούσα απόφαση δεν προκαλείται δαπάνη, σύμφωνα με την υπό στοιχεία Φ.1/Γ/592/120248/1/26-09-2025 εισήγηση του άρθρου 24 του ν. 4270/2014 (Α’ 143), της Γενικής Διεύθυνσης Οικονομικών Υπηρεσιών του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού.
9. Το γεγονός ότι οι διατάξεις της παρούσας δεν αφορούν σε διοικητική διαδικασία, για την οποία υπάρχει υποχρέωση καταχώρισης στο ΕΜΔΔ-ΜΙΤΟΣ,

αποφασίζουμε:

Άρθρο μόνο Το Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος της Ηθικής για το Λύκειο ορίζεται ως εξής:

Α’ Μέρος

Α. ΦΥΣΙΟΓΝΩΜΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

1. Η Ηθική ως θεωρία και πράξη

Η Ηθική αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους κλάδους της Φιλοσοφίας, ανάμεσα στη Γνωσιολογία, την Οντολογία, τη Λογική και την Αισθητική. Αν και οι φιλόσοφοι αποδίδουν με διαφορετικούς τρόπους το νόημα και την αποστολή της Ηθικής, θα μπορούσαμε να πούμε ότι Ηθική ονομάζουμε συνήθως τη μελέτη της ηθικότητας, ενώ δύο από τους σημαντικότερους τομείς της είναι η μελέτη του αγαθού και η μελέτη της ηθικώς ορθής πράξης. Σύμφωνα με έναν άλλον ορισμό η Ηθική είναι ένα σύνολο αξιών, αρχών και κανόνων που καθορίζουν τον τρόπο που δρούμε, επηρεάζοντας την προσωπική μας ζωή καθώς και τη ζωή των άλλων ανθρώπων, των άλλων ζώων και του περιβάλλοντος. Τις τελευταίες δεκαετίες, ιδιαίτερα δημοφιλής είναι ο κλάδος της Ηθικής που ονομάζουμε Εφαρμοσμένη ή Πρακτική Ηθική και εστιάζει στην εφαρμογή των ηθικών αρχών σε συγκεκριμένους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας και σε συγκεκριμένες επιστήμες.

Μία σημαντική διάκριση που πρέπει να γίνει είναι αυτή μεταξύ της Κανονιστικής Ηθικής και της Μεταηθικής. Στο πλαίσιο της Κανονιστικής Ηθικής, μεταξύ άλλων, αναζητούνται αρχές, κριτήρια ορθότητας μιας πράξης, επιταγές για τη ρύθμιση της συμπεριφοράς μας. Στο πεδίο της Μεταηθικής εξετάζεται η φύση της ηθικής σκέψης, το κατά πόσον οι ηθικές κρίσεις συνιστούν γνώση, ζητήματα αντικειμενικότητας των ηθικών στάσεων, η οντολογική βάση της Ηθικής, κ.ά. Είναι σημαντικό να γίνει αυτή η διάκριση προκειμένου να καταστεί σαφές ότι το μάθημα της Ηθικής αφορά την Κανονιστική Ηθική, χωρίς βέβαια να αποθαρρύνουν οι εκπαιδευτικοί συζητήσεις με τα παιδιά που κατευθύνονται σε μεταηθικά ζητήματα.

Η φιλοσοφική Ηθική δεν πρέπει να συγχέεται με άλλα ηθικά συστήματα, όπως αυτά των θρησκειών. Επίσης, η Ηθική δεν πρέπει να συνδέεται με ένα σύνολο καταναγκαστικών κανόνων, με την επιβολή αυστηρών κωδίκων και συμπεριφορών, όπως συνέβαινε σε κάποιες παραδοσιακές κοινωνίες ή συμβαίνει ακόμα και σήμερα σε κάποια μέρη του πλανήτη. Απεναντίας, η Ηθική, στο κοινωνικό επίπεδο πρέπει να εννοείται ως η προσπάθεια για τη διαμόρφωση και κριτική στάσεων και συμπεριφορών, με ένα πνεύμα ελεύθερης λογικά τεκμηριωμένης επιλογής, για τη συγκρότηση κανόνων που θα διέπουν την κοινωνία και θα είναι όσο γίνεται περισσότερο αποδεκτοί από το σύνολο της κοινωνίας. Στο ατομικό επίπεδο, η Ηθική συντελεί στην πνευματική συγκρότηση του ατόμου, προκειμένου να έχει τα διαμορφωμένα κριτήρια για να κάνει προσωπικές επιλογές και να αντιμετωπίζει ηθικά διλήμματα.

Επιπλέον, η Ηθική, μεταξύ άλλων, αφορά σε ένα σύνολο αξιών που μπορούν να εφαρμοστούν και δεν πρέπει να ισχύουν μόνο θεωρητικά. Οι ηθικές αξίες και οι κανονιστικές αρχές του πράττειν που στηρίζονται σ’ αυτές χάνουν το νόημά τους αν είναι ανεφάρμοστες σε μια κοινότητα ή μια κοινωνία ή αν έρχονται σε αντίθεση με την ανθρώπινη φύση. Η Ηθική μπορεί να ενδυναμώσει το άτομο, ειδικά τους νέους και τις νέες, στους οποίους μπορεί να καλλιεργήσει το αίσθημα ότι απόψεις και οι αξίες τους πρέπει να εναρμονίζονται με τις πράξεις τους.

Ταυτόχρονα, οι μαθητές και οι μαθήτριες πρέπει να αντιληφθούν ότι η Ηθική δεν μπορεί να είναι ένα σύνολο από απλούς και σύντομους κανόνες που επιτάσσουν το σωστό και το λάθος. Τις περισσότερες φορές οι ηθικές αποφάσεις απαιτούν έναν σύνθετο ηθικό προβληματισμό, ο οποίος δεν καταλήγει ούτε σε σύντομες επιταγές ούτε και μπορεί να ικανοποιήσει όλους και όλες. Στην Ηθική τα ερωτήματα είναι ανοιχτά και απαιτούν πολλές φορές σύνθετες, αλλά πάντα καλά αιτιολογημένες απαντήσεις, οι οποίες δεν μπορούν να κριθούν απλώς ως «ορθές» ή «λανθασμένες». Ταυτόχρονα, όμως, η Ηθική δεν είναι ένα πεδίο όπου όλα μπορούν να γίνουν αποδεκτά, όπου κυριαρχεί η υποκειμενικότητα και όλοι/ες μπορούν να υποστηρίζουν τα πάντα. Φυσικά, η Ηθική μπορεί να βοηθήσει τους ανθρώπους, ιδιαίτερα τους νέους και τις νέες, να ενδυναμωθούν ψυχικά και να έχουν μια πιο ολοκληρωμένη και ευτυχισμένη ζωή.

Σε μια εποχή προκλήσεων υπάρχει ανάγκη για την εκπαίδευση κριτικά αυτόνομων και πνευματικά χειραφετημένων νέων που θα μπορούν να ανταποκριθούν -στον βαθμό που είναι δυνατόν ατομικά και κοινωνικά- σ’ αυτές τις καταστάσεις. Ανάμεσα στις άλλες προκλήσεις ενώπιον των οποίων βρίσκεται αντιμέτωπος ο σύγχρονος άνθρωπος στην εποχή της ύστερης νεωτερικότητας είναι:

• Η ανισότητα, η φτώχεια και η αδικία που παρατηρείται σε όλο και περισσότερα μέρη του πλανήτη.
• Ο έντονος οικονομικός ανταγωνισμός που παρατηρείται στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες.
• Η καταστροφική εκμετάλλευση του περιβάλλοντος και των άλλων ζώων που προκύπτουν από μία στενά ανθρωποκεντρική αντίληψη.
• Η ραγδαία ανάπτυξη της σύγχρονης τεχνολογίας, ιδιαίτερα της τεχνητής νοημοσύνης και των ευφυών μηχανών και η ανάγκη ελέγχου της ένταξής τους στη ζωή μας.
• Ο φόβος της πολυπολιτισμικότητας και η αλλοίωση των παραδόσεων.
• Η αποξένωση των ανθρώπων που φέρνει όχι μόνο η ζωή στις μεγαλουπόλεις, αλλά και η σαρωτική επικράτηση των διαδικτυακών σχέσεων.
• Η επιρροή του φανατισμού, της μισαλλοδοξίας και του εθνικισμού, ειδικά στους νέους ανθρώπους.
• Η κρίση των πολιτικών θεσμών και η απαξίωση της δημοκρατίας.
• Η κρίση αξιών τόσο σε ατομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο.

Απέναντι σ’ αυτές τις προκλήσεις, η Ηθική μπορεί να βοηθήσει τους νέους και τις νέες να επιδιώξουν μία ευδαίμονα ζωή, να καλλιεργήσουν τα ταλέντα τους, να αναπτύξουν την προσωπικότητά τους, να εκδιπλώσουν τις δυνατότητές τους με βάση τις δικές τους, αλλά και οικουμενικές αρχές και αξίες.

2. Η Ηθική ως μορφωτικό και παιδαγωγικό αγαθό

Σε διάφορες χώρες υπάρχει ένα μάθημα Ηθικής, είτε ως εναλλακτικό στη θρησκευτική εκπαίδευση είτε όχι. Κάθε σύγχρονη δημοκρατική ανοιχτή κοινωνία οφείλει να προτάξει την ανάγκη σεβασμού του άλλου, της αρμονικής συνύπαρξης, να προσφέρει ένα πλαίσιο ασφάλειας και ανεκτικότητας στη διαφορετικότητα, ανεξάρτητα από το θρησκευτικό και πολιτισμικό της υπόβαθρο. Στο σχολείο, η αρχή της συμπερίληψης πρέπει να λειτουργήσει με τέτοιο τρόπο ώστε να αγκαλιάσει όλα τα παιδιά, ανεξάρτητα από το χρώμα, την καταγωγή, το φύλο, τη θρησκεία, τις σωματικές ικανότητες ή τον ερωτικό προσανατολισμό τους. Για να μπορέσει να λειτουργήσει το σχολείο ως κοινότητα γνώσης και συναισθηματικής ανάπτυξης πρέπει να αξιοποιήσει -μεταξύ άλλων- και αυτό το ουσιώδες συστατικό κάθε δημοκρατικού σχολείου που είναι η συμπερίληψη.

Παρά το γεγονός ότι στην Ελλάδα το θρησκευτικό συναίσθημα είναι έντονο για μεγάλο μέρος του πληθυσμού, υπάρχει ανάγκη για την προσφορά ενός μαθήματος για τους μαθητές και τις μαθήτριες που είναι ετερόδοξοι, αλλόθρησκοι, αγνωστικιστές ή άθεοι. Δεδομένου ότι το μάθημα των Θρησκευτικών ανήκει στον κορμό των υποχρεωτικών μαθημάτων, το μάθημα της Ηθικής θα αποτελεί την επιλογή για τους μαθητές και τις μαθήτριες που, για λόγους θρησκευτικούς ή συνείδησης, δεν επιθυμούν να το παρακολουθήσουν. Στο νέο Πρόγραμμα Σπουδών για το μάθημα των Θρησκευτικών στο Λύκειο (2022) αναφέρεται ότι τα Θρησκευτικά αποσκοπούν στην ολόπλευρη ανάπτυξη των μαθητών και «κυρίως δε συμβάλλει στην καλλιέργεια του ανθρώπινου προσώπου ως μοναδικής, ανεπανάληπτης και ελεύθερης ύπαρξης.

Με αυτόν τον τρόπο το μάθημα παρέχει πολλά από τα αναγκαία ερεθίσματα, ώστε οι μαθητές/-τριες να γνωρίζουν τον εαυτό τους, να επικοινωνούν αποτελεσματικά με τους ανθρώπους και τον κόσμο γύρω τους, καθώς και να αφουγκράζονται και να αντιμετωπίζουν τις μεγάλες προκλήσεις του σύγχρονου κόσμου» Ανάμεσα σε άλλους, αυτός είναι βασικός στόχος και για το μάθημα της Ηθικής.

Τελικά, το μάθημα της Ηθικής, μπορεί να έχει έναν σωκρατικό χαρακτήρα, αφού τα παιδιά, μέσα από τον προβληματισμό για σύγχρονα ηθικά και κοινωνικά προβλήματα θα έχουν τη δυνατότητα να σκέφτονται, να μελετούν, να αναπτύσσουν τον χαρακτήρα τους και να χαράσσουν τις δικές τους αρχές για το πώς πρέπει να ζουν. Έτσι, οι μαθητές και οι μαθήτριες θα αντιληφθούν τη Φιλοσοφία και την Ηθική ως τέχνη του βίου.

Το μάθημα της Ηθικής μπορεί να βοηθήσει τους νέους και τις νέες να γνωρίσουν καλύτερα τον εαυτό τους, να νοιώσουν μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και να μπορούν να λαμβάνουν αποφάσεις με τη βοήθεια της λογικής, των συναισθημάτων και αντιλαμβανόμενοι/ες τον αντίκτυπο των αποφάσεών τους στους ίδιους, στους κοντινούς τους ανθρώπους, στην κοινωνία και το περιβάλλον. Αν στόχος της Φιλοσοφίας είναι να μάθουμε να ζούμε, τότε η Ηθική υπηρετεί ειδικότερα αυτόν τον στόχο σε ακόμα μεγαλύτερο βαθμό, αφού έρχεται να βοηθήσει στη λήψη αποφάσεων -τόσο κοινωνικών όσο και ατομικών- οι οποίες είναι, πολλές φορές, οριακού χαρακτήρα.

3. Η ιδιαιτερότητα του μαθήματος της Ηθικής

Το μάθημα της Ηθικής, παίζει έναν ιδιαίτερο ρόλο στην πνευματική και ηθική ανάπτυξη των παιδιών, κάτι που προκύπτει από:

• Τον ιδιαίτερο και σημαίνοντα χαρακτήρα της Ηθικής, όταν αξιοποιείται στην εκπαίδευση,
• τον ανοιχτό και δυναμικό χαρακτήρα της Φιλοσοφίας,
• τη φύση του μαθήματος, ως εναλλακτικού σε αυτό των Θρησκευτικών,
• την παραδοχή του πλουραλιστικού χαρακτήρα της γνώσης και ειδικότερα της ηθικής γνώσης.

Έτσι, το μάθημα της Ηθικής, με μια ερωτηματοκεντρική προσέγγιση, αλλά και στο πνεύμα και άλλων μαθημάτων, όπως της Φιλοσοφίας, πρέπει να διδάσκεται:

• Με βάση τη συζήτηση γύρω από την εκάστοτε θεωρία ή εξεταζόμενο πρόβλημα, χωρίς μια λογική δογματισμού, αλλά με κριτική διάθεση,
• χωρίς να ενθαρρύνεται σε καμία περίπτωση η αποστήθιση πληροφοριών, αλλά να ενισχύεται η διερεύνηση και ο προβληματισμός,
• με αφετηρία τη σκέψη φιλοσόφων και θρησκευτικών αντιλήψεων για περαιτέρω προβληματισμό.

Κατά συνέπεια, οι μαθητές και οι μαθήτριες πρέπει να μάθουν ότι στα περισσότερα ηθικά ζητήματα δεν χωρούν τελεσίδικες και απόλυτες απαντήσεις, και να είναι σε θέση να προσεγγίζουν τα υπό εξέταση ερωτήματα με κριτική και μη δογματική διάθεση.

Επιπλέον, με το μάθημα της Ηθικής, θα πρέπει να δίνεται βαρύτητα όχι μόνο στην επίτευξη των γνωστικών στόχων και στο περιεχόμενο της διδακτικής διαδικασίας, αλλά και στην καλλιέργεια μιας ηθικής στάσης, με την ανάπτυξη κοινωνικών και συναισθηματικών δεξιοτήτων, όπως αναφέρεται παρακάτω στη σκοποθεσία.

Ταυτόχρονα, με το μάθημα της Ηθικής, οι μαθητές και οι μαθήτριες θα μπορέσουν να έρθουν σε επαφή με τη θρησκευτική κουλτούρα, ούτως ώστε: α) να γνωρίσουν και να εξοικειωθούν με τη θρησκευτική σκέψη και προβληματική εν γένει, και β) να γνωρίσουν βασικά στοιχεία από τη φιλοσοφία και την ηθική διαφόρων θρησκειών.

4. Η συμβατότητα του νέου Προγράμματος Σπουδών της Ηθικής με τις γενικές αρχές και το πνεύμα των Νέων Προγραμμάτων Σπουδών

Το νέο Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος της Ηθικής υπηρετεί τους προσανατολισμούς των Νέων Προγραμμάτων Σπουδών για την ενεργοποίηση των μαθητών και των μαθητριών, χωρίς διακρίσεις, με ευρύτερο στόχο τη συμπερίληψη και τον προβληματισμό αναφορικά με την ταυτότητα του ατόμου, τον ευρύτερο προσανατολισμό της κοινωνίας και την ενίσχυση της πολιτειότητας. Το νέο Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος της Ηθικής υπηρετεί τις σύγχρονες ανάγκες για την ενίσχυση του δημοκρατικού σχολείου, που συνδέει τη θεωρία με την πράξη και είναι ανοιχτό στις νέες πολιτισμικές συνθήκες και επιστημονικές εξελίξεις. Ενισχύει την ενδυνάμωση διαχρονικών αξιών για τον σύγχρονο ευρωπαίο πολίτη του 21ού αιώνα. Έτσι, στο νέο Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος της Ηθικής υιοθετούνται και ενδυναμώνονται οι βασικοί οριζόντιοι προσανατολισμοί της συγγραφής του συνόλου των ΠΣ για να υποστηρίξουν τους/τις μαθητές/ριες προκειμένου να:

• Αποκτήσουν δεξιότητες αναστοχαζόμενων ανθρώπων που μαθαίνουν πώς να ερευνούν και πώς να γίνονται δημιουργικοί και αποτελεσματικοί,
• καλλιεργήσουν δεξιότητες με τις οποίες θα αξιοποιούν τις γνώσεις τους και θα παράγουν νέα γνώση,
• λαμβάνουν αποφάσεις που βασίζονται σε λογικά κριτήρια και επιστημονικά δεδομένα,
• αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες προκειμένου να λειτουργούν αυτόνομα στη σχολική τάξη και στη ζωή τους,
• αποκτήσουν αυτοεκτίμηση, αυτοπεποίθηση, ενσυναίσθηση και ανθεκτικότητα, ώστε να είναι ικανοί να συνδέονται και να επικοινωνούν με τους άλλους,
• αναγνωρίσουν αξίες και να συνειδητοποιήσουν κανονιστικές αρχές, ώστε να αποκτήσουν συναίσθηση ευθύνης και να προετοιμαστούν ως ενεργοί πολίτες,
• συμμετέχουν σε δρώμενα και πρακτικές που παραπέμπουν στην ανάγκη ενεργοποίησης όλων για την αντιμετώπιση των μεγάλων προκλήσεων της εποχής που απασχολούν τις σύγχρονες κοινωνίες (κατασπατάληση φυσικών πόρων, μόλυνση, προσφυγικό ζήτημα, φτώχεια, επιδημίες κ.ά).

Επιπλέον, το παρόν Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος της Ηθικής συμμορφώνεται και ενισχύει τις βασικές αρχές των Νέων Προγραμμάτων Σπουδών, σύμφωνα με τις οποίες επιδιώκονται:

• Υψηλές προσδοκίες κατάλληλα προσαρμοσμένες σε κάθε μαθητή/τρια
• Συνοχή
• Μάθηση με νόημα και σύνδεση με την κοινότητα
• Συμπερίληψη
• Βασικές αρχές - Στοιχεία διδακτικής μεθοδολογίας
• Μεταγνωστικές δεξιότητες.

Β. ΣΚΟΠΟΘΕΣΙΑ

1. Γενικοί σκοποί

Οι γενικοί σκοποί του μαθήματος είναι οι μαθητές/ τριες:

α) Να αποκτήσουν βασικές γνώσεις ηθικών θεωριών που θα τους/ις παρέχουν τα εργαλεία ώστε να είναι σε θέση να αναπτύξουν ηθικό προβληματισμό και να χειρίζονται ηθικά διλήμματα και καταστάσεις.

β) Να αναπτυχθούν ψυχοκοινωνικά και να συγκροτήσουν μια αυτόνομη προσωπικότητα, η οποία θα εμφορείται από ηθικές αρχές και αξίες.

γ) Να προβληματιστούν για σύγχρονα ηθικά προβλήματα που αφορούν το άτομο, αλλά και την κοινωνία.

δ) Να ενισχυθεί ο ηθικός γραμματισμός, όχι για να μάθουν δογματικά τι έχει οριστεί εκ των προτέρων ως σωστό και λάθος από κάποια αυθεντία, ιδεολογία ή θεωρία, αλλά για να μπορούν να αξιολογούν εναλλακτικές προσεγγίσεις και να κρίνουν επιχειρήματα και θέσεις, ώστε να εκτιμούν τη συνθετότητα των ηθικών ζητημάτων και να φτάνουν σε έναν πιο επεξεργασμένο προβληματισμό για το τι είναι το ηθικά ορθό.

2. Ειδικοί σκοποί

Οι ειδικοί σκοποί για τους/ις μαθητές/τριες είναι:

α) Να ενισχυθεί η κριτική και συνθετική σκέψη, ειδικά σε σχέση με τις σύγχρονες προκλήσεις.

β) Να αντιληφθούν ότι η ηθική σκέψη είναι ανεξάρτητη από τους νόμους, τις παραδοσιακές ή θρησκευτικές πεποιθήσεις. Η Φιλοσοφία, το δίκαιο και οι διάφορες θρησκείες και πνευματικές παραδόσεις προσεγγίζουν διαφορετικά τα ηθικά ζητήματα. Ωστόσο, αυτό δε σημαίνει ότι η ηθική μπορεί να αγνοεί πλήρως τις αξίες που ενσωματώνονται σε αυτές τις παραδόσεις.

γ) Να αντιληφθούν ότι η Ηθική έχει και έναν ουσιωδώς πρακτικό χαρακτήρα και είναι χρήσιμη για την καθημερινή ζωή, ιδιαίτερα στη λήψη αποφάσεων που σχετίζονται με ηθικά διλήμματα και συγκρούσεις αξιών/καθηκόντων.

δ) Να διακρίνουν τους ηθικούς κανόνες τους οποίους δεχόμαστε πως πρέπει να καθοδηγούν τις αποφάσεις μας από τις κοινωνικές συμβάσεις και τις πολιτισμικές παραδόσεις.

ε) Να αξιοποιούν τις επιστήμες και να μην αγνοούν τα πορίσματά τους όταν λαμβάνουν ηθικές αποφάσεις.

στ) Να ενισχυθεί το αίσθημα του δικαίου και της ευθύνης.

ζ) Να ενισχυθεί στη σκέψη τους η αλληλεγγύη, η ενσυναίσθηση και το ενδιαφέρον για τον πόνο των άλλων ανθρώπων, αλλά και των μη ανθρώπινων ζώων.

η) Να καλλιεργηθεί το αίσθημα του υπεύθυνου και κριτικά σκεπτόμενου πολίτη, ο οποίος είναι απαλλαγμένος κατά το δυνατόν από προκαταλήψεις, στερεότυπα και δεισιδαιμονίες.

θ) Να γνωρίσουν αρχές της Ηθικής των πιο διαδεδομένων θεωριών και θρησκειών του κόσμου.

ι) Να προβληματιστούν για τα μεγάλα ηθικά προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα ο άνθρωπος στα πεδία της πολιτικής, της οικολογίας και της τεχνολογίας.

ια) Να αντιλαμβάνονται τη σημασία κάποιων παραδοσιακών αξιών και να προβληματίζονται για την ανάγκη υιοθέτησης και νέων υπό το βάρος των σύγχρονων αναγκών.

3. Στόχοι/Προσδοκώμενα αποτελέσματα

Ι. Γνώσεις

Οι μαθητές/τριες να είναι σε θέση:

1. Να γνωρίσουν τις σημαντικότερες θεωρίες της Ηθικής Φιλοσοφίας και να εξετάσουν τη δυνατότητα σύνθεσής τους.
2. Να αναγνωρίσουν την ιδιαιτερότητα της ηθικής σκέψης ως πνευματικής δραστηριότητας, αλλά και τον πρακτικό χαρακτήρα της.
3. Να γνωρίσουν έννοιες και όρους-κλειδιά της Ηθικής, ώστε να μπορούν να τα χρησιμοποιούν για να χειρίζονται ηθικά προβλήματα.
4. Να μπορούν να διακρίνουν μεταξύ αξιών, κανονιστικών αρχών και αρετών, και να αντιλαμβάνονται τη σχέση τους και τις ενδεχόμενες ασυμβατότητες μεταξύ τους (ισότητα και ελευθερία) και να προσπαθούν να τις συμφιλιώνουν.
5. Να γνωρίσουν βασικά στοιχεία των ηθικών αρχών των πιο διαδεδομένων θρησκειών του κόσμου.

ΙΙ. Ικανότητες-Δεξιότητες

Οι μαθητές/τριες να είναι σε θέση:

1. Να μάθουν να χρησιμοποιούν τόσο τη λογική όσο και τα συναισθήματά τους για τη λήψη ηθικών αποφάσεων.
2. Να μπορούν να ασκούν κριτική στις διάφορες ηθικές θεωρίες και θέσεις.
3. Να επεξεργάζονται ηθικά διλήμματα (ατομικά ή ομαδικά) και να τεκμηριώνουν την άποψή τους (γραπτά ή προφορικά).
4. Να είναι σε θέση να κατανοούν και να αξιοποιούν τις πρωτότυπες φιλοσοφικές πηγές.
5. Να μάθουν να διαβάζουν κριτικά τα ψηφιακά κείμενα και να αξιολογούν την εγκυρότητα και την αντικειμενικότητά τους.
6. Να διαβάζουν με κριτική ματιά τα πολυτροπικά κείμενα, να κρίνουν κινηματογραφικές ταινίες και καλλιτεχνικά έργα, εντάσσοντάς τα σε επιμέρους ηθικά πλαίσια και κεντρικούς φιλοσοφικούς προβληματισμούς.
7. Να μπορούν να διακρίνουν τις ηθικές θεωρήσεις διαφορετικών θρησκευτικών αντιλήψεων.
8. Να αναπτύξουν την κοινωνικο-συναισθηματική νοημοσύνη τους.

ΙΙΙ. Αξίες-Στάσεις

Οι μαθητές/τριες να είναι σε θέση:

1. Να κατανοούν τον ανοιχτό χαρακτήρα πολλών ηθικών ερωτημάτων και την αξία του διαλόγου, της διαλλακτικότητας και του αλληλοσεβασμού για την απάντησή τους.
2. Να αντιλαμβάνονται την ποικιλότητα των διαφορετικών ηθικών αντιλήψεων, είτε αυτές προέρχονται από φιλοσοφικές προσεγγίσεις είτε από διαφορετικές θρησκευτικές πεποιθήσεις, και να επιλέγουν αυτές που κρίνουν ότι είναι ορθές.
3. Να αναγνωρίζουν ότι η Ηθική, εκτός από τον θεωρητικό χαρακτήρα και το γνωστικό της μέρος, έχει κι έναν πρακτικό χαρακτήρα, που μπορεί να λειτουργήσει ως οδηγός ζωής.
4. Να διαμορφώνουν τον χαρακτήρα τους και μια προσωπική στάση ζωής με βάση τα θεωρητικά εργαλεία που προσφέρει το μάθημα.
5. Να αναπτύσσουν την ηθική ευαισθησία τους.
6. Να αντιλαμβάνονται το σχολείο ως μια κοινότητα στην οποία θα πρέπει να επικρατούν οι αρχές της δικαιοσύνης, της αλληλεγγύης και της αμοιβαίας φροντίδας.
7. Να αναγνωρίζουν την αξία του δημοκρατικού διαλόγου για την απάντηση των ηθικών ερωτημάτων.
8. Να συνδέουν την ατομική ευημερία με την ευημερία της κοινωνίας.
9. Να διακρίνουν τον οικουμενικό χαρακτήρα εννοιών και φιλοσοφικών ερωτημάτων, τόσο σε επίπεδο προβληματικής όσο και σε επίπεδο μεθόδων διατύπωσης, κριτικής ανάλυσης και τεκμηρίωσης των απαντήσεων.
10. Να αναπτύσσουν κριτική στάση απέναντι στον προσηλυτισμό, την προπαγάνδα, τον αποπροσανατολισμό της κοινής γνώμης, τη βία, την τρομοκρατία και τη χειραγώγηση της συνείδησης.
11. Να αντιμάχονται όλες τις μορφές διακρίσεων, όπως τον ρατσισμό, τον σεξισμό, την ξενοφοβία, τη μισαλλοδοξία, τον ηλικιακό ρατσισμό, την ομοφοβία, την τρανσφοβία και τον μισαναπηρισμό.
12. 12. Να ευαισθητοποιούνται για τα περιβαλλοντικά προβλήματα και για τον πόνο των μη ανθρώπινων ζώων.

Γ. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ - ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΠΕΔΙΑ

Η ύλη είναι διαρθρωμένη, και για τις τρεις τάξεις του Λυκείου, σε τέσσερα θεματικά πεδία. Στο πρώτο θεματικό πεδίο, το οποίο έχει περισσότερο θεωρητικό χαρακτήρα, παρουσιάζονται οι σημαντικότερες ηθικές θεωρίες και προτείνονται ερωτήματα προς συζήτηση τα οποία μπορούν να βοηθήσουν στη διαμόρφωση του χαρακτήρα των παιδιών. Στο δεύτερο θεματικό πεδίο εξετάζονται διάφορα σύγχρονα κοινωνικά προβλήματα υπό το πρίσμα της Ηθικής, ενώ στο τρίτο θεματικό πεδίο παρουσιάζονται τα σημαντικότερα προβλήματα που απασχολούν τον κλάδο της εφαρμοσμένης Ηθικής. Τέλος, στο τέταρτο θεματικό πεδίο παρουσιάζονται οι ηθικές θεωρίες των πιο διαδεδομένων θρησκειών ή αρχαίων θρησκευτικών παραδόσεων, ειδικά σε σχέση με σύγχρονα ερωτήματα που απασχολούν την Ηθική.

Ο λόγος για τον οποίο υπάρχουν θεωρίες μόνο στο πρώτο θεματικό πεδίο και όχι στα υπόλοιπα είναι προκειμένου να μπορούν οι μαθητές και οι μαθήτριες να επεξεργάζονται τα προβλήματα που υπάρχουν στα τρία επόμενα θεματικά πεδία με βάση και αυτές τις θεωρίες.

Τα επόμενα δύο θεματικά πεδία μπορούν να διδαχθούν με όποια σειρά επιθυμούν οι εκπαιδευτικοί ή και μετά από συμφωνία με τους μαθητές και τις μαθήτριές τους, ενώ το τέταρτο θεματικό πεδίο πρέπει να εξεταστεί τελευταίο. Οι εκπαιδευτικοί μπορούν να επιλέξουν την ύλη που θα διδάξουν, ακόμα και από το πρώτο θεματικό πεδίο, αρκεί να συμπεριλάβουν τις βασικές ηθικές θεωρίες του πρώτου πεδίου, προκειμένου να μπορούν με βάση αυτές να επεξεργάζονται τα προβλήματα που ακολουθούν. Κατά συνέπεια, μπορούν να εμβαθύνουν σε όποια κεφάλαια επιθυμούν, ανάλογα και με την ανταπόκριση που έχουν από τους/ις μαθητές/ριες.

Το κάθε κεφάλαιο μπορεί να καλύψει μία, δύο ή και περισσότερες διδακτικές ώρες. Στις θεματικές ενότητες αναγράφεται το θέμα του κεφαλαίου και όχι ο τίτλος του. Επομένως, οι συγγραφείς και οι συγγραφικές ομάδες μπορούν να χρησιμοποιήσουν τίτλους κεφαλαίων που θα είναι ελκυστικοί, έχοντας ακόμα και τη μορφή ερωτήσεων.

Θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη βαρύτητα στον ανοιχτό χαρακτήρα των ηθικών ερωτημάτων και απαντήσεων και στον ερωτηματοκεντρικό τρόπο της διδασκαλίας του μαθήματος. Το σχολικό εγχειρίδιο, τα πρωτότυπα κείμενα, οι ερωτήσεις και ο τρόπος εξέτασης του μαθήματος πρέπει να στρέφονται προς αυτή την κατεύθυνση.

Σ’ αυτή τη λογική πρέπει να κινούνται αυστηρά τα σχολικά εγχειρίδια, στα οποία πρέπει να αξιοποιούνται σε μεγάλο βαθμό τα ηθικά διλήμματα, τα οποία κατά κανόνα δεν πρέπει να έχουν απόλυτες, μονοσήμαντες απαντήσεις, αλλά να ανοίγουν πεδίο για προβληματισμό και κριτική σύγκριση και αποτίμηση των αντίθετων απόψεων.

Δ. ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΛΑΙΣΙΩΣΗ - ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΑΘΗΣΗΣ

Η φύση του μαθήματος και η προφανής φιλοσοφική βάση της Ηθικής απαιτεί έναν τρόπο διδασκαλίας που θα ευνοεί την αυτενέργεια των παιδιών, με τη βοήθεια της διερευνητικής μεθόδου και του διαλόγου. Για τον σχεδιασμό του μαθήματος οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει να λάβουν υπόψη τόσο τους γενικούς όσο και τους ειδικούς σκοπούς του μαθήματος.

Στον Οδηγό του Εκπαιδευτικού για το μάθημα της Ηθικής παρατίθεται ελληνόφωνη βιβλιογραφία, η οποία μπορεί να βοηθήσει στο έργο του σχεδιασμού της διδασκαλίας. Ωστόσο, η φύση του μαθήματος είναι τέτοια ώστε μπορούν να αξιοποιηθούν πολλές ακόμα πηγές, όπως ειδήσεις, επιστημονικές εξελίξεις, περιστατικά της καθημερινής ζωής, κ.λπ. Παραδείγματος χάριν, η είδηση σε έναν ιστότοπο για δυνατότητα μεταμοσχεύσεων οργάνων ζώων σε ανθρώπους μπορεί να αποτελέσει μια ιδανική αφόρμηση ή ακόμα και το ίδιο το αντικείμενο συζήτησης για ένα μάθημα της Ηθικής. Ωστόσο, η χρήση ειδήσεων της καθημερινότητας δεν θα πρέπει να γίνεται αλόγιστα, αλλά σε συνδυασμό και με τις φιλοσοφικές θεωρίες, έτσι ώστε οι μαθήτριες και οι μαθητές να μπορούν να αξιοποιούν δημιουργικά τις ηθικές θεωρίες. Έτσι, τόσο τα πρωτότυπα φιλοσοφικά κείμενα όσο και ειδήσεις ή επιστημονικές εξελίξεις μπορούν να αξιοποιηθούν στον σχεδιασμό του μαθήματος με τη βοήθεια και φύλλων εργασίας.

Η φύση του μαθήματος, το πνεύμα των Νέων Προγραμμάτων Σπουδών, καθώς και η σύγχρονη εκπαιδευτική θεωρία και πρακτική μπορούν να υπαγορεύουν μια μαθητοκεντρική προσέγγιση διδασκαλίας, που θα έχει επίκεντρο τον διάλογο, προκειμένου να συζητούνται οι επιμέρους ηθικές θεωρίες και να εξετάζονται τα ηθικά διλήμματα. Η ομαδοσυνεργατική μέθοδος μπορεί επίσης να βελτιώσει τις επικοινωνιακές δεξιότητες των παιδιών και τη διάθεσή τους να συζητούν, να κρίνουν και να αποδέχονται αντίθετες γνώμες. Οι εκπαιδευτικοί μπορούν να αξιοποιήσουν όλα τα εργαλεία της νέας παιδαγωγικής, όπως είναι η μέθοδος πρότζεκτ, η ανταλλαγή ιδεών, τα παιχνίδια αντιλογίας, η μελέτη πεδίου, οι εννοιολογικοί χάρτες, τα ηθικά διλήμματα, η μελέτη περίπτωσης, η επισκόπηση, κ.ά.

Οι εκπαιδευτικοί πρέπει με τις ενέργειές τους να διευκολύνουν και να υποστηρίζουν το διερευνητικό και βιωματικό πλαίσιο της μάθησης, την αυτενέργεια των μαθητών και τον δημοκρατικό διάλογο. Η φύση του μαθήματος της Ηθικής είναι τέτοια ώστε να λειτουργήσει ως ιδανικό έδαφος για την καταπολέμηση των προκαταλήψεων που υπάρχουν σε βάρος κάποιων ομάδων ανθρώπων.

Ο ήδη δύσκολος ρόλος των εκπαιδευτικών, επιβαρύνεται σ’ αυτό το μάθημα με έναν κατάλληλο σχεδιασμό ούτως ώστε να χρησιμοποιείται η επιχειρηματολογία, ο διάλογος, η αλληλοκατανόηση και η ενσυναίσθηση για την εξάλειψη των προκαταλήψεων και των διακρίσεων. Δεν πρέπει, όμως, ποτέ να παραμελείται και το γνωστικό μέρος του μαθήματος της Ηθικής που περιλαμβάνει εξοικείωση με αξιακές παραδόσεις και αντιλήψεις και σχετικές φιλοσοφικές θεωρίες. Τέλος, οι εκπαιδευτικοί με το μάθημά τους, και τις διαδικασίες αναστοχασμού που θα σχεδιάσουν, μπορούν να ενισχύσουν τις μεταγνωστικές ικανότητες των μαθητών και των μαθητριών.

Ε. ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ

Το νέο μάθημα της Ηθικής, υπηρετώντας τους στόχους της φιλοσοφίας των Νέων Προγραμμάτων Σπουδών, την μαθητοκεντρική μάθηση, αλλά κυρίως τον ιδιόμορφο και καινοτόμο χαρακτήρα του πρέπει όχι μόνο να διδάσκεται, αλλά και να εξετάζεται με έναν ερωτηματοκεντρικό τρόπο. Εφόσον, όπως έχει σημειωθεί παραπάνω, αποθαρρύνεται η μετωπική διδασκαλία και η αποστήθιση, αντίστοιχη πρέπει να είναι και η αξιολόγησή του.

Οι εκπαιδευτικοί, για τον σχεδιασμό της αξιολόγησής τους, θα πρέπει να λάβουν υπόψη τους ότι με κάποιον τρόπο αυτή θα πρέπει να είναι μετρήσιμη (με έμφαση στην ανάπτυξη των δεξιοτήτων και όχι των γνώσεων) και διαβαθμισμένη, ώστε τα παιδιά να μπορούν να ανταποκριθούν με βάση τις ικανότητες και τις δεξιότητές τους στο πλαίσιο της διαφοροποιημένης διδασκαλίας.

Εκτός από την καθημερινή εικόνα που δίνουν οι μαθητές/ριες με τη συμμετοχή τους στο μάθημα, οι εκπαιδευτικοί μπορούν να αξιοποιήσουν τις παρακάτω μορφές αξιολόγησης:

1. Αξιολόγηση ατομικού γραπτού

Σ’ αυτή τη μορφή οι εκπαιδευτικοί αξιοποιούν τις μορφές γραπτής εξέτασης που προτείνονται από το Υπουργείο, λαμβάνοντας υπόψιν όμως τη διερευνητική και ερωτηματοκεντρική φύση του μαθήματος. Έτσι, είναι σκόπιμο να δίνονται ερωτήσεις στους/ις μαθητές/ριες που δεν θα αποτελούν εξέταση των θεωριών, αλλά ερωτήσεις κατανόησης. Μπορούν επίσης να εξετάζονται ηθικά ερωτήματα ή διλήμματα για τα οποία δεν θα υπάρχει σωστή ή λάθος απάντηση, αλλά θα αξιολογείται η αιτιολόγηση των απαντήσεων με βάση τη λογική επιχειρηματολογία και τη στήριξη σε μία από τις θεωρίες που εξετάστηκαν. Θα μπορούσε να γίνει και χρήση των σχολικών εγχειριδίων κατά τη διάρκεια της γραπτής εξέτασης του μαθήματος.

2. Αξιολόγηση ατομικής συνθετικής εργασίας

Οι εκπαιδευτικοί μπορούν να αναθέτουν ατομικές συνθετικές εργασίες με ερωτήματα που αντλούνται από το μάθημα ή το σχολικό εγχειρίδιο ή που προτείνονται από τους μαθητές/ριες και κινητοποιούν το ενδιαφέρον τους.

Σ’ αυτές τις εργασίες καλό είναι να αξιοποιούνται πρωτότυπα φιλοσοφικά ή θρησκευτικά κείμενα, ή ακόμα και άρθρα της επικαιρότητας που αφορούν, για παράδειγμα, νέες επιστημονικές ανακαλύψεις οι οποίες αποτελούν μια πρόκληση για τη βιοηθική, ή της χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης. Μια τέτοια εργασία μπορεί να έχει τη μορφή γραπτού δοκιμίου ή ακόμα και τη μορφή παρουσίασης, βάσει της οποίας ο μαθητής ή η μαθήτρια θα μπορεί να δώσει μια σύντομη ομιλία στην τάξη.

3. Αξιολόγηση ομαδικών συνθετικών εργασιών

Όπως και στις ατομικές συνθετικές εργασίες, οι εκπαιδευτικοί μπορούν να αναθέτουν ομαδικές συνθετικές εργασίες με την ίδια προβληματική που αναφέρθηκε παραπάνω. Στην περίπτωση των ομαδικών εργασιών οι μαθητές και οι μαθήτριες θα έχουν τη δυνατότητα να αξιοποιούν και άλλες μεθόδους μελέτης και παρουσίασης, όπως για παράδειγμα τη δραματοποίηση, το παιχνίδι ρόλων, κ.λπ.

Β’ Μέρος

1. Συνοπτική απεικόνιση του Προγράμματος Σπουδών

2. Αναλυτική απεικόνιση του Προγράμματος Σπουδών

Η ισχύς της απόφασης αρχίζει από το σχολικό έτος 2026-2027.

Η απόφαση αυτή να δημοσιευθεί στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως.

Αθήνα, 18 Νοεμβρίου 2025

Η Υπουργός
ΣΟΦΙΑ ΖΑΧΑΡΑΚΗ