Ηθική Γυμνασίου - Πρόγραμμα Σπουδών

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΗΘΙΚΗΣ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Δημοσιευμενο στο ΦΕΚ 6259/2025

Αριθμ. 149205/ΓΔ4
Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος της Ηθικής για το Γυμνάσιο.

Η ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ

Έχοντας υπόψη:
1. Τις περ. β και γ της παρ. 11 του άρθρου 5 του ν. 1566/ 1985 «Δομή και λειτουργία της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και άλλες διατάξεις» (Α’ 167), σε συνδυασμό με την παρ. 2 του άρθρου 7 του ν. 2525/1997 «Ενιαίο Λύκειο, πρόσβαση των αποφοίτων στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, αξιολόγηση του εκπαιδευτικού έργου και άλλες διατάξεις» (Α’ 188).
2. Την υποπερ. ββ της περ. α της παρ. 3 του άρθρου 2 του ν. 3966/2011 «Θεσμικό πλαίσιο των Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων, Ίδρυση Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής, Οργάνωση του Ινστιτούτου Τεχνολογίας Υπολογιστών και Εκδόσεων «ΔΙΟΦΑΝΤΟΣ» και λοιπές διατάξεις» (Α’ 118).
3. Το άρθρο 90 του Κώδικα νομοθεσίας για την Κυβέρνηση και τα κυβερνητικά όργανα (π.δ. 63/2005, Α’ 98), το οποίο διατηρήθηκε σε ισχύ με την περ. 22 του άρθρου 119 του ν. 4622/2019 (Α’ 133).
4. Το π.δ. 84/2019 «Σύσταση και κατάργηση Γενικών Γραμματειών και Ειδικών Γραμματειών/Ενιαίων Διοικητικών Τομέων Υπουργείων» (Α’ 123).
5. Το π.δ. 77/2023 «Σύσταση Υπουργείου και μετονομασία-Σύσταση, κατάργηση και μετονομασία Γενικών και Ειδικών Γραμματειών-Μεταφορά αρμοδιοτήτων, υπηρεσιακών μονάδων, θέσεων προσωπικού και εποπτευόμενων φορέων» (Α’ 130).
6. Το π.δ. 27/2025 «Διορισμός Υπουργών, Αναπληρωτή Υπουργού, Υφυπουργών και Αντιπροέδρου της Κυβέρνησης» (Α’ 44).
7. Την υπ’ αρ. 45/21-08-2025 (ανακοινοποίηση στο ορθό 23-09-2025) πράξη του Δ.Σ. του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής.
8. Το γεγονός ότι από την παρούσα απόφαση δεν προκαλείται δαπάνη, σύμφωνα με την υπό στοιχεία Φ.1/Γ/593/120252/Β1/26-09-2025 εισήγηση του άρθρου 24 του ν. 4270/2014 (Α’ 143), της Γενικής Διεύθυνσης Οικονομικών Υπηρεσιών του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού.
9. Το γεγονός ότι οι διατάξεις της παρούσας δεν αφορούν σε διοικητική διαδικασία, για την οποία υπάρχει υποχρέωση καταχώρισης στο ΕΜΔΔ - ΜΙΤΟΣ,

αποφασίζουμε:

Άρθρο μόνο

Το Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος της Ηθικής για το Γυμνάσιο ορίζεται ως εξής:

Α’ ΜΕΡΟΣ

Α. Γενικά χαρακτηριστικά

Α1. Η Φυσιογνωμία του μαθήματος της Ηθικής

Το ΠΣ του μαθήματος της Ηθικής διαμορφώνεται σύμφωνα με τα νεότερα κοινωνικά, επιστημονικά και εκπαιδευτικά δεδομένα που οδηγούν στην ανάγκη για τη σύνταξή του για τις τέσσερις τελευταίες τάξεις του Δημοτικού και για όλες τις τάξεις Γυμνασίου και Λυκείου και απευθύνεται σε μαθητές/τριες που επιθυμούν απαλλαγή από το μάθημα των Θρησκευτικών. Προφανώς, το μάθημα της Ηθικής επεκτείνεται σε πλήθος κοινωνικών και υπαρξιακών προβληματισμών που αφορούν κάθε άνθρωπο, ανεξαρτήτως θρησκεύματος ή ιδεολογίας.

Στο κοινωνικό επίπεδο, τα τελευταία χρόνια σημαντικές αλλαγές έχουν σημειωθεί στη σύνθεση και, κατ’ επέκταση, στην οργάνωση των κοινωνιών:

• Ιδιαιτέρως η πολυπολιτισμικότητα αποτελεί ένα προφανές γεγονός, ενώ και οι κοινωνικές νοοτροπίες έχουν διέλθει διαδοχικά από το στάδιο της πολιτισμικής αφομοίωσης στο στάδιο της αποδοχής της διαφορετικότητας και από εκεί στο στάδιο της ειρηνικής συνύπαρξης.
• Οι μεγάλες οικονομικές ανισότητες που επικρατούν σε όλο τον πλανήτη καθώς και η κρίση των πολιτικών θεσμών αποτελούν προκλήσεις για τις ηθικές και πολιτικές θεωρίες.
• Η ραγδαία τεχνολογική ανάπτυξη και η αύξηση της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, όπως και ο όγκος των πληροφοριών που κατακλύζει τη ζωή των σύγχρονων ανθρώπων, και ιδιαίτερα των μαθητών/τριών, δημιουργούν την ανάγκη για επαναπροσδιορισμό των στόχων των σχολικών προγραμμάτων. Επιπλέον, οι νέες προοπτικές που δημιουργούνται λόγω της ταχύτατης προόδου της πληροφορικής εγείρουν νέα ερωτήματα και ειδικά για τις σχέσεις πνεύματος/ψυχής/νου και ύλης/σώματος, για την ίδια τη φύση της ανθρώπινης σκέψης και πράξης στο πεδίο της Ηθικής Φιλοσοφίας.
• Η αναβίωση εθνικιστικών τάσεων, η διακύβευση στην πράξη κεκτημένων δικαιωμάτων και ελευθεριών και η αναμφισβήτητη και συνεχιζόμενη περιβαλλοντική υποβάθμιση δημιουργούν την ανάγκη για μια νέα θεώρηση και αξιολογική στάση του σύγχρονου ανθρώπου.
• Ο ρόλος και οι ποικίλες μορφές τέχνης, από τα παραδοσιακά θεμέλια της έννοιας του ωραίου, αλλά και την έκφραση του ιερού και της θρησκευτικής πίστης που σχετίζονται με κανονιστικές αντιλήψεις του ευ ζην έχουν κλονιστεί και, ως εκ τούτου, καθιστούν επιτακτική την ανάγκη ερμηνείας και επαναπροσδιορισμού τους στις σύγχρονες συνθήκες.

Σε αυτές τις συνθήκες, χρειάζονται πολίτες εκπαιδευμένοι στην αποδοχή της διαφορετικότητας, έτοιμοι να συνομιλήσουν μεταξύ τους και προσανατολισμένοι σε συγκλίσεις. Χρειάζονται επίσης πολίτες που να είναι σε θέση να κρίνουν, να αξιολογήσουν και να λάβουν αποφάσεις σε κρίσιμα ζητήματα. Η Ηθική Φιλοσοφία, λόγω ακριβώς της διαλογικής και επιχειρηματολογικής της φύσης, μπορεί να συμβάλει αποφασιστικά προς αυτήν την κατεύθυνση. Γι’ αυτό και το Πρόγραμμα Σπουδών του μαθήματος είναι ανάγκη να λάβει υπόψη του αυτές τις εξελίξεις, ενσωματώνοντας Θεματικά Πεδία και επιμέρους θεματικές ενότητες που πραγματεύονται συστηματικά ζητήματα Εφαρμοσμένης Ηθικής και επανεξετάζουν παραδοσιακά ερωτήματα της Ηθικής, με αναφορά στις διασυνδέσεις τους με περιοχές της μεταφυσικής, της πολιτικής φιλοσοφίας, της αισθητικής και της φιλοσοφίας της επιστήμης, εντάσσοντάς τα σε συγχρονικό πλαίσιο.

Αυτή η ανάγκη γίνεται ακόμα πιο σύνθετη, αν λάβουμε υπόψη τις αλλαγές που συμβαίνουν όχι μόνο στο κοινωνικό πεδίο, αλλά και στις επιμέρους επιστήμες και την τεχνολογία, και φυσικά και στη Φιλοσοφία. Χαρακτηριστική είναι η σύνδεση της Φιλοσοφίας με διάφορα παραδοσιακά και νέα επιστημονικά πεδία, όπως, π.χ., με το πεδίο των πολιτισμικών σπουδών, των σπουδών φύλου. Ταυτόχρονα, παραδοσιακοί κλάδοι της Φιλοσοφίας, όπως η Ηθική, έκαναν στροφή προκειμένου να ανταποκριθούν στις νέες προκλήσεις, κι έτσι δόθηκε έμφαση στην Εφαρμοσμένη Ηθική Φιλοσοφία και επομένως στην ανάγκη της Φιλοσοφίας να απαντήσει σε προβλήματα που γεννήθηκαν από τα σημερινά δεδομένα (Περιβαλλοντική Ηθική, Ηθική και Οικονομία, κοινωνική Ηθική, ρομποτοηθική, Ηθική του διαδικτύου, κ.λπ.). Όλες αυτές οι τάσεις επιχειρείται να παρουσιαστούν σε ένα εκσυγχρονισμένο Πρόγραμμα Σπουδών Ηθικής, προσαρμοσμένο στα νέα δεδομένα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η Ηθική χάνει το ιστορικό βάθος του φιλοσοφικού προβληματισμού.

Εκσυγχρονισμός του Προγράμματος Σπουδών επιβάλλεται, όμως, και λόγω των αλλαγών σε εκπαιδευτικό επίπεδο. Το πλαίσιο των Νέων Π.Σ. Δημοτικού, Γυμνασίου και Λυκείου συστήνει ως βασικές αρχές τη διδασκαλία σε ομάδες, τη διαφοροποιημένη διδασκαλία, τη διαθεματική προσέγγιση της γνώσης, τη σύνδεση της μάθησης με καταστάσεις και περιβάλλοντα της ζωής (διατύπωση ερωτημάτων, προσδιορισμό προβλημάτων, ανάλυση και σύνθεση δεδομένων), την αξιοποίηση των ΤΠΕ και της τέχνης στη διδασκαλία.

Αυτές οι αρχές επιδιώκουν όχι μόνο την απόκτηση γνώσεων από τους/τις μαθητές/τριες, αλλά και την καλλιέργεια κριτικής σκέψης, καθώς και την ανάπτυξη δεξιοτήτων, κυρίως των λεγόμενων «ήπιων» δεξιοτήτων ζωής. Κρίνεται σκόπιμο λοιπόν να ενσωματωθούν στη διδασκαλία του μαθήματος της Ηθικής και, κατά συνέπεια, πρέπει να συνδεθούν με το περιεχόμενο του μαθήματος όπως προτείνεται από το Πρόγραμμα Σπουδών. Επίσης, η βιωματική και η διερευνητική διάσταση της διδασκαλίας που, ως άξονες, διατρέχουν την εφαρμογή των παραπάνω αρχών, πρέπει με το Πρόγραμμα Σπουδών να αναδειχθούν και να προταθούν στους/ις εκπαιδευτικούς, εφόσον, επιπλέον, προσιδιάζουν στο μάθημα της Ηθικής Φιλοσοφίας. Αλλά και σε επίπεδο διδακτικών τεχνικών,

το μάθημα της Ηθικής μπορεί να αξιοποιήσει σύγχρονες τεχνικές, όπως είναι η προσομοίωση και το παιχνίδι ρόλων, η δραματοποίηση, το παιχνίδι αντιλογίας κ.λπ. Επιπλέον, αξίζει να σημειωθεί ότι, η Ηθική Φιλοσοφία διακρίνεται από επιμέρους ηθικά συστήματα και διαφέρει από άλλες ανθρώπινες πνευματικές δραστηριότητες ως προς την πρακτική, κοινωνική και πολιτική διάστασή της και τη συμβολή της στη διατήρηση της κοινωνίας στην οποία κυοφορείται και κυκλοφορεί ως αξιακό υπόβαθρο και κανονιστικό πλαίσιο συμπεριφοράς και στάσεων ή στις πολιτικές αλλαγές της.

Α2. Η ταυτότητα του μαθήματος

Το μάθημα της Ηθικής θα διδάσκεται σε όλους/όλες τους/τις μαθητές/τριες που ζητούν/επιθυμούν απαλλαγή από το μάθημα των Θρησκευτικών. Οι ώρες διδασκαλίας του μαθήματος της Ηθικής θα είναι αντίστοιχες του μαθήματος των Θρησκευτικών ανά τάξη και ανά τύπο σχολείου.

Τα προαναφερόμενα στοιχεία -κυρίως η ένταξη της Ηθικής στο ωρολόγιο πρόγραμμα- σχετίζονται και με μια σειρά από άλλα δεδομένα εκπαιδευτικά αλλά και συστατικά της φύσης του μαθήματος, τα οποία προσδιόρισαν σε μεγάλο βαθμό την κατεύθυνση του Προγράμματος Σπουδών:

Το μάθημα της Ηθικής σε όλες τις τάξεις Γυμνασίου αποτελεί μια εισαγωγική «μύηση» στην ιδιαιτερότητα και στον πρακτικό χαρακτήρα της ηθικοφιλοσοφικής δραστηριότητας. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η κατανόηση της φιλοσοφικής σκέψης απαιτεί την ανάδειξη της ιδιαιτερότητας των «ανοικτών» ερωτημάτων που την απασχολούν.

Επιπλέον, υπάρχει μια διεθνώς αναγνωρισμένη αναγκαιότητα για την εισαγωγή μαθήματος Ηθικής, καθώς στα αντίστοιχα Προγράμματα Σπουδών άλλων χωρών ενισχύεται προοδευτικά η τάση να ενσωματώνεται ένα τουλάχιστον ανάλογο μάθημα, απευθυνόμενο σε μαθητές άθεους, αγνωστικιστές, ετερόδοξους, αλλόθρησκους κ.ά. Τα διάφορα Προγράμματα Σπουδών υποστηρίζουν την αναγκαιότητα της παρουσίας της Ηθικής με διάφορους τρόπους, όλα όμως συγκλίνουν στα παρακάτω:

1. Το μάθημα της Ηθικής ενισχύει την κριτική σκέψη, τη σαφή και τεκμηριωμένη διατύπωση προφορικού και γραπτού λόγου, δεδομένου ότι οι αποφάνσεις μας περί καλού και κακού συναρτώνται άμεσα με τις αποφάσεις μας για επιδίωξη του πρώτου και αποτροπή από το δεύτερο.
2. Η προβληματική της Ηθικής -μέσα από τα ερωτήματα που θέτει και τις απαντήσεις που δίνει σε αυτά- διαχέεται και εμπλέκεται, ρητά ή άρρητα, σε θεμελιακά ζητήματα που συνδέονται με όλα τα γνωστικά αντικείμενα του σχολικού προγράμματος. Επομένως, η διδασκαλία της Ηθικής Φιλοσοφίας ενισχύει τη διαθεματικότητα και τη διεπιστημονικότητα, ενώ, επιπλέον, διευκολύνει την κατανόηση της σύνδεσης των διαφόρων γνωστικών αντικειμένων με τον πρακτικό βίο.
3. Καλλιεργεί την κουλτούρα του διαλόγου, της αντιπαράθεσης επιχειρημάτων, της σύνθεσης απόψεων, του κριτικοερμηνευτικού λόγου και κυρίως του κριτικού και αυτοκριτικού αναστοχασμού επί των ιδεών, των θρησκευτικών δογμάτων, των πολιτικών θεωριών και κοινωνικών συστημάτων.
4. Στην Ηθική Φιλοσοφία δεν υπάρχουν έτοιμες εκ των προτέρων απαντήσεις στα ζητήματα στα οποία εφαρμόζεται. Οι έννοιες και οι αρχές της Ηθικής Φιλοσοφίας χρησιμοποιούνται για τη διατύπωση επιχειρημάτων, την αναστοχαστική στάθμιση αξιών και θέσεων και την αντιμετώπιση ηθικών διλημμάτων.

Β. Σκοποθεσία

Β1. Γενικοί σκοποί

Οι γενικοί σκοποί του μαθήματος είναι οι μαθητές/ τριες:

• Να χειρίζονται ηθικά διλήμματα και ηθικά προβλήματα που εμφανίζονται στον δημόσιο χώρο και στην προσωπική ζωή,
• να μαθαίνουν να ακούνε την άλλη άποψη, να εκτιμούν και να αξιολογούν τα επιχειρήματα της άλλης πλευράς,
• να κατανοήσουν ότι η Ηθική δεν ταυτίζεται με τον ηθικισμό, κάθε είδους και προέλευσης, ο οποίος προϋποθέτει (και συνεπάγεται) την καταπίεση, την υποταγή και την ηθικολογία,
• να διακρίνουν την αυτοτέλεια και ανεξαρτησία της φιλοσοφικής Ηθικής από την όποια θρησκευτική Ηθική και να αποδίδουν ιδιαίτερη βαρύτητα σε μια σαφή και αυστηρά πειθαρχημένη επιχειρηματολογία που αποσκοπεί στην επί ίσοις όροις διεξαγωγή ενός ισότιμου έλλογου διαλόγου, όπου η πειθώ προκύπτει ως προϊόν αυτού του τύπου διαλόγου,
• να αναγνωρίζουν και να αναφέρουν τους όρους και τις αρχές διατύπωσης ενός φιλοσοφικού/ηθικού ερωτήματος,
• να αναγνωρίζουν τη δομή του φιλοσοφικού επιχειρήματος, που χρησιμοποιείται στο πεδίο της ηθικής,
• να διακρίνουν τα έγκυρα επιχειρήματα,
• να διερευνούν κριτικά και συγκριτικά τις πιθανές απαντήσεις στα φιλοσοφικά/ηθικά ερωτήματα.

Β2. Ειδικοί σκοποί:

Οι ειδικοί σκοποί για τους/ις μαθητές/τριες είναι:

1. Να αποκτήσουν μια εισαγωγική γνώση ηθικών ζητημάτων, η οποία θα λειτουργεί ταυτόχρονα και ως πρόσκληση στην αντιμετώπισή τους ενσυνείδητα και μετά λόγου γνώσεως.
2. Να αναπτύξουν θετική στάση απέναντι στον ηθικο/φιλοσοφικό στοχασμό, ώστε η πρό(σ)κληση αυτή να απαντηθεί θετικά.
3. Να καλλιεργήσουν αυτόνομη συνθετική και κριτική σκέψη.
4. Να αντιληφθούν τη χρησιμότητα της Εφαρμοσμένης Ηθικής για την καθημερινή τους ζωή, ιδιαίτερα στη λήψη αποφάσεων που σχετίζονται με ηθικά διλήμματα και συγκρούσεις αξιών.

Β3. Στόχοι

Οι παραπάνω σκοποί εξειδικεύονται στους εξής στόχους (γνώσεις-ικανότητες/δεξιότητες, αξίες/στάσεις)

Ι. Γνώσεις

Οι μαθητές/τριες να μπορούν:

1. Να γνωρίσουν τη μέθοδο, την ιδιοτυπία και τη σπουδαιότητα της Ηθικής ως πνευματικής δραστηριότητας και τα βασικά σημεία ως προς τα οποία διαφοροποιείται από τις επιστήμες, τους νόμους, ιδεολογικές και θρησκευτικές πεποιθήσεις και από όμορους πνευματικούς χώρους.

2. Να γνωρίσουν ηθικές απόψεις από την Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία και στάσεις ζωής που γεννήθηκαν από τον φιλοσοφικό στοχασμό της πρώιμης και ύστερης ελληνικής σκέψης αλλά και γενικότερα στο πλαίσιο της παγκόσμιας φιλοσοφικής κληρονομιάς, με αναφορά στα πρόσωπα που τις διατύπωσαν και να συνειδητοποιούν την ύπαρξη ανάλογων ηθικών αντιλήψεων σε άλλες πολιτισμικές παραδόσεις.

3. Να γνωρίσουν τη σημασία βασικών ηθικοφιλοσοφικών εννοιών και των αποχρώσεών τους ανάλογα με το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο χρησιμοποιήθηκαν, καθώς και τη διεπιστημονική διαπλοκή τους και τη γενικότερη απήχησή τους σε διάφορα πεδία πνευματικής δραστηριότητας.

ΙΙ. Ικανότητες-Δεξιότητες

Οι μαθητές/τριες να μπορούν:

1. Να προσεγγίζουν αναστοχαστικά τα μεγάλα ερωτήματα, ειδικότερα τα ηθικά, που διατυπώνει ο άνθρωπος για την ύπαρξή του και για το νόημά της και, προπάντων, να προσεγγίζουν κριτικά τις απαντήσεις που κατά καιρούς δίνονται σε αυτά.

2. Να επεξεργάζονται ένα ηθικο/φιλοσοφικό ερώτημα ή πρόβλημα ατομικά αλλά και στο πλαίσιο μιας ομάδας, και να διατυπώνουν (προφορικά ή γραπτά) τη δική τους άποψη με τεκμηριωμένο λόγο, κάνοντας χρήση επιχειρημάτων.

3. Να συγκρίνουν διαφορετικούς τρόπους προσέγγισης και ανάλυσης των δεδομένων ενός ηθικο/φιλοσοφικού ερωτήματος ή πολιτικού προβλήματος και να προβαίνουν σε κριτικές αποτιμήσεις.

4. Να αναδιατυπώνουν τις διάφορες φιλοσοφικές απόψεις σε ζητήματα Εφαρμοσμένης Φιλοσοφίας, ειδικότερα ζητήματα Ηθικής, Πολιτικής, Αισθητικής Φιλοσοφίας, προβαίνοντας συγχρόνως στη μελέτη των διασυνδέσεών τους και σε κριτική αποτίμησή τους.

5. Να μελετούν ηθικο/φιλοσοφικά κείμενα, να ανασυγκροτούν το κεντρικό φιλοσοφικό επιχείρημα, να παρακολουθούν τους τρόπους λογικής και αποδεικτικής στήριξής του και να προβαίνουν σε κριτικό σχολιασμό.

6. Να μελετούν ποικίλα, πολυτροπικά κείμενα, κινηματογραφικές ταινίες, αποσπάσματα μυθιστορημάτων, ποιητικών και θεατρικών έργων, πίνακες ζωγραφικής, μουσικές συνθέσεις, κ.λπ. και να τα συνδέουν με κεντρικούς ηθικοφιλοσοφικούς προβληματισμούς.

7. Να χρησιμοποιούν τους φιλοσοφικούς όρους με ακρίβεια και συνέπεια για τη διατύπωση των δικών τους απόψεων.

8. Να μαθαίνουν να ακούνε και να σέβονται την αντίθετη άποψη, να αναζητούν και να αξιολογούν τα επιχειρήματα που τη στηρίζουν.

9. Να θέτουν υπό έλεγχο και τις δικές τους πεποιθήσεις τις οποίες αντλούν από το περιβάλλον τους έτσι ώστε να επιτευχθεί υπέρβαση του «εγκλωβισμού» του/ης καθένα/μιάς στις παραδοσιακές του/της πεποιθήσεις που οδηγεί στην ειρηνική συνύπαρξη ανθρώπων από διαφορετικά περιβάλλοντα και δημιουργεί ένα πανανθρώπινο βλέμμα, χωρίς μισαλλοδοξία. Το σχολείο επιθυμεί να παρεμβαίνει με διαπολιτισμική αγωγή στην ισότιμη και με αμοιβαίο σεβασμό αποδοχή των ποικίλων πεποιθήσεων που δεν είναι βλαπτικές για τον άλλο.

ΙΙΙ. Αξίες-Στάσεις

Οι μαθητές/τριες θα μπορούν:

1. Να κατανοήσουν τον οικουμενικό χαρακτήρα εννοιών και φιλοσοφικών ερωτημάτων, ειδικότερα από τον χώρο της Πρακτικής Φιλοσοφίας, τόσο σε επίπεδο προβληματικής όσο και σε επίπεδο μεθόδων διατύπωσης, κριτικής ανάλυσης και τεκμηρίωσης των απαντήσεων.

2. Να εκτιμούν την αξία της αφαίρεσης για τη διαχείριση της πολυπλοκότητας ενός προβλήματος.

3. Να αναγνωρίζουν ότι η Ηθική Φιλοσοφία είναι ταυτόχρονα γνώση, μέθοδος έρευνας και στάση ζωής.

4. Να καλλιεργούν βαθμιαία αναστοχαστική στάση απέναντι σε κάθε ιδέα, άποψη ή και κοσμοθεώρηση που διατυπώνεται από διάφορες πηγές με σαφή η υπόρρητη πρόθεση να επηρεάσει τη σκέψη ατόμων, ομάδων ή και του συνόλου της κοινωνίας ή να χειραγωγήσει συνειδήσεις.

5. Να διαμορφώσουν σταδιακά, προσωπική, αλλά κριτικά θεμελιωμένη άποψη για τα κρίσιμα ζητήματα του κόσμου και της ζωής τους με αφετηρία τη σύνθεση των σχολικών γνώσεων, των προσωπικών τους απόψεων και της κοινωνικής εμπειρίας τους.

6. Να συνεργάζονται σε ομάδες στο πλαίσιο της ομαδοσυνεργατικής προσέγγισης.

7. Να συνδιαλέγονται κατανοώντας την αξία του σεβασμού της διαφορετικής άποψης, των αρχών και αξιών του ισότιμου δημοκρατικού διαλόγου, και εν τέλει της συναίνεσης και της σύνθεσης απόψεων.

Γ1. Περιεχόμενα-διδακτικά πεδία

Για τη σύνταξη του Προγράμματος Σπουδών αξιοποιήθηκε με σχετικές προσαρμογές μία από τις αρχές των Προγραμμάτων Σπουδών Φιλοσοφίας (2001, 2014 και 2020). Πρόκειται για τη συστηματική (θεματική) προσέγγιση με κάποιες ιστορικές παρεμβάσεις, δεδομένου ότι τα εκάστοτε εθιμικά και πολιτισμικά πλαίσια καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τις κυρίαρχες ηθικές αντιλήψεις και συνακόλουθα τις κοινωνικά κατασκευασμένες αναπαραστάσεις ρόλων στην διαμόρφωση των κοινωνικών πρακτικών, κάτι που σημαίνει ότι προτεραιότητα έχει η διερεύνηση των διαφόρων ζητημάτων μέσα από το πρίσμα της ηθικής στάσης και συμπεριφοράς, και όχι η ιστορική παράθεση των ηθικο/φιλοσοφικών θεωριών. Αυτή η προσέγγιση εξυπηρετεί ταυτόχρονα δύο στόχους:

Πρώτον, οι μαθητές/τριες αντιλαμβάνονται ότι η Ηθική Φιλοσοφία είναι μια δραστηριότητα την οποία καλούνται να ασκήσουν και οι ίδιοι/ες, όπως και οι φιλόσοφοι. Οι μαθητές/τριες καλούνται όχι απλώς να μάθουν τι είπαν οι μεγάλοι ηθικοί φιλόσοφοι αλλά να εκφράζουν και να υποστηρίζουν τις δικές τοποθετήσεις Έτσι, θα είναι σε θέση -έχοντας υπόψη τις φιλοσοφικές ιδέες, τον πλούτο και το βάθος τους- να σκέπτονται κριτικά, άρα φιλοσοφικά και να διατυπώνουν τις δικές τους ιδέες, δίχως αυτό να σημαίνει ότι θα αποκλείονται οι ιστορικές αναφορές. Δεύτερον, αποθαρρύνεται η αποστήθιση, αφού ενδιαφέρει να μάθουν να χειρίζονται τις έννοιες και τις αρχές τις Ηθικής ώστε να μπορούν να τις εφαρμόζουν σε καταστάσεις που μπορεί να προκύψουν στη ζωή τους. Αυτό το Πρόγραμμα Σπουδών αναφέρεται σε ένα μάθημα με χαρακτήρα ευρετικό, ανακαλυπτικό και διερευνητικό. Επομένως, η Ηθική Φιλοσοφία, πέρα από το καθαρά γνωστικό της μέρος, γίνεται ένα εργαλείο που τους αφορά και μπορούν να το χρησιμοποιήσουν, και όχι απλώς ένα «πακέτο» γνώσεων το οποίο καλούνται να το οικειοποιηθούν.

Με αυτή την επιλογή για θεματική/ερωτηματοκεντρική προσέγγιση της Ηθικής, αλλά και ορίζοντας τη διδασκαλία του μαθήματος ως μιας διερευνητικής διαδικασίας, είναι, επιπλέον, δυνατόν να φανεί πώς διαμορφώθηκαν οι ηθικές θεωρίες, πώς αυτές αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, πότε και πώς επηρεάζονται από, αλλά και επηρεάζουν τις ιστορικές, κοινωνικές, πολιτικές και πολιτιστικές συνθήκες και τις προσωπικές απόψεις των ηθικών φιλοσόφων κ.λπ.

Επίσης, δίνεται η δυνατότητα στους/στις μαθητές/τριες να αντιληφθούν ότι δεν υπάρχουν δογματικές, οριστικές και τελεσίδικες απαντήσεις στα ηθικά ερωτήματα, απαντήσεις δηλαδή που έχουν δοθεί αμετάκλητα και δεν επιδέχονται αμφισβητήσεις. Από την άλλη, είναι σκόπιμο να μην καλλιεργηθεί στους/στις μαθητές/τριες η άποψη ότι η Ηθική είναι ένα πεδίο όπου «όλα επιτρέπονται», όπου δηλαδή κάθε απάντηση είναι ορθή ή έγκυρη, ή ότι κάθε γνώμη έχει μια σχετική εγκυρότητα, δίνοντας έτσι την εντύπωση ότι δεν υπάρχει καμία απάντηση στον σκεπτικισμό και στον σχετικισμό, ή ότι η Ηθική δεν μπορεί να παραγάγει καμία γνώση ή ότι γενικά ο φιλόσοφος «πριονίζει το κλαδί πάνω στο οποίο κάθεται».

Στο παρόν Πρόγραμμα Σπουδών επιλέχθηκε να ορισθούν Θεματικά Πεδία και Θεματικές Ενότητες οι οποίες, αφενός, μπορούν να προκαλέσουν το ενδιαφέρον των μαθητών/τριών για την Ηθική, αφετέρου, τονίζουν τον πρακτικό της χαρακτήρα, όπως διαφαίνεται όχι μόνο στην Ηθική Φιλοσοφία, αλλά και την Πολιτική Φιλοσοφία και την Αισθητική, διότι είτε στον δημόσιο χώρο είτε στην προσωπική τους ζωή οι άνθρωποι πάντοτε αναρωτιούνται για το καλό ή το κακό, τις υποχρεώσεις και τα δικαιώματα που έχουν ή θα έπρεπε να έχουν ως πολίτες, για το αν η μουσική που ακούν ή οι ταινίες που βλέπουν μπορούν να συνδεθούν με τον κριτικό στοχασμό και να προάγουν την ηθικοφιλοσοφική «απορία», κ.λπ. Θεωρήθηκε ότι, με αυτόν τον τρόπο, οι μαθητές/ τριες θα κατανοήσουν τη σχέση της Ηθικής Φιλοσοφίας με την καθημερινή ζωή των ανθρώπων, αλλά και τη χρησιμότητά της για την επίλυση προβλημάτων. Η έμφαση στην εφαρμοσμένη φιλοσοφία, στην οποία αφιερώνεται ειδικό Θ.Π., επιβάλλεται, εξάλλου, και από τις νέες κοινωνικο-πολιτικές συνθήκες που περιγράφηκαν στο Α1. Φυσιογνωμία του Μαθήματος και Α2. Η Ταυτότητά του.

Κρίθηκε ότι ακολουθώντας την κάτωθι σειρά στη διάρθρωση της ύλης υπάρχει μια προοδευτική ιστορικο/ θεματική ανάπτυξη των ηθικοφιλοσοφικών θεμάτων με κατεύθυνση από το πιο γενικό, αφηρημένο και συλλογικό στο συγκεκριμένο, απτό και προσωπικό/ατομικό. Αυτή η πορεία υπαγορεύεται από τη γενική αρχή που διέπει το παρόν Πρόγραμμα Σπουδών στο σύνολό του, σύμφωνα με την οποία επιχειρούνται διασαφηνίσεις εννοιών, αναζητούνται οι γενικές ηθικές αρχές σε συνάρτηση με το ιστορικό/κοινωνικό περιβάλλον και το βαθύτερο νόημά τους και στη συνέχεια επιδιώκεται να αφυπνιστεί η συλλογική τους συνείδηση και υπευθυνότητα στη δημόσια σφαίρα ως πολιτών και να διεγερθεί/ ερεθιστεί το προσωπικό τους ενδιαφέρον για διαμόρφωση συνειδητοποιημένης προσωπικής στάσης απέναντι σε ζητήματα περισσότερο οικεία σ’ αυτούς/ές. Επιπλέον αναδεικνύονται σημαντικά ζητήματα που αφορούν και δίνουν τη δυνατότητα να συζητηθούν θέματα σχετικά με τη λογική δομή της σκέψης, την εγκυρότητα των επιχειρημάτων κ.ά.

Έτσι, τα Θεματικά Πεδία για το μάθημα της Ηθικής στο Γυμνάσιο διαμορφώνονται ως εξής:

1ο Θ. Π.: Πρώτοι προβληματισμοί και θεωρίες Συγκεκριμένα, στο 1ο Θεματικό Πεδίο

1. Εξετάζονται κάποια βασικά ερωτήματα που προβληματίζουν ή πρέπει να προβληματίζουν τους νέους και τις νέες,
2. προτείνονται βασικές ηθικές αρχές για τη διαμόρφωση του χαρακτήρα των παιδιών,
3. προβάλλονται ηθικοί προβληματισμοί για την καλλιέργεια της ηθικής ευαισθησίας, και
4. παρουσιάζονται με απλό τρόπο -ανάλογο της ηλικίας των παιδιών- κάποιες ηθικές θεωρίες.

2ο Θ. Π.: Η Ηθική στην πράξη

Συγκεκριμένα, στο 2ο Θεματικό Πεδίο

1. εξετάζονται διάφορα προβλήματα υπό το πρίσμα της Ηθικής, και
2. εγείρονται ηθικοί προβληματισμοί για την πραγμάτευση ζητημάτων από μεγάλο φάσμα της κοινωνικής ζωής.

3ο Θ. Π.: Ηθική και θρησκείες

Συγκεκριμένα, στο 3ο Θεματικό Πεδίο

1. Εξετάζεται η συμβολή των θρησκειών στην ανάπτυξη ηθικού προβληματισμού, και
2. παρουσιάζονται βασικές ηθικές αρχές των θρησκειών.

Ο τρόπος αυτός διάρθρωσης της ύλης, όπως και το περιεχόμενο των πεδίων και των ενοτήτων προβάλλει, από τη μια, την ιδιαιτερότητα της ηθικοφιλοσοφικής δραστηριότητας και, από την άλλη, υπηρετεί τους απώτερους σκοπούς του Προγράμματος Σπουδών (που ταυτίζονται με εκείνους των Νέων Προγραμμάτων Δημοτικού-Γυμνασίου-Λυκείου), δηλαδή να αναπτύξει το γνωστικό υπόβαθρο των μαθητών/τριών, να καλλιεργήσει την κριτική σκέψη και τη διανοητική δημιουργικότητα, να δημιουργήσει θετική στάση για την ηθικο/φιλοσοφική δραστηριότητα, να εκπαιδεύσει ενεργούς και δημοκρατικούς πολίτες.

Γ2. Λειτουργία της Μαθησιακής Διδασκαλίας

Οι ενεργητικές/διερευνητικές μέθοδοι συνδέονται καταστατικά με το μάθημα της Φιλοσοφίας, ενώ και στο παρόν Πρόγραμμα Σπουδών ευνοείται η ανακάλυψη της γνώσης ηθικών θεωριών από τους/τις μαθητές/τριες, μέσα από τη διερεύνηση διαφόρων ηθικοφιλοσοφικών ερωτημάτων και καθημερινών προβλημάτων, και όχι η μετωπική και η από καθέδρας διδασκαλία. Έτσι, είναι δυνατόν να φανούν ιδιαίτερα χρήσιμα διάφορα μεθοδολογικά εργαλεία και τεχνικές που χρησιμοποιούνται ως επί το πλείστον από τη Νέα Aγωγή, όπως είναι η βιωματική μάθηση, η ομαδοσυνεργατική, η μέθοδος project, οι ασκήσεις λόγου-αντίλογου, η χρήση μορφών τέχνης, η δραματοποίηση, η μελέτη συγκεκριμένης περίπτωσης, η επίλυση προβλήματος, τα παιχνίδια ρόλων, οι εννοιολογικοί χάρτες, κ.ά.

Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο ο/η εκπαιδευτικός δεν «ενδύεται» τον ρόλο της αυθεντίας και του αποκλειστικού φορέα γνώσης. Αντίθετα, αναλαμβάνει να ενισχύει τους/τις μαθητές/τριες με τις ηθικο/φιλοσοφικές του γνώσεις, να τους/τις καθοδηγεί και να τους/τις εμψυχώνει, να τους/ τις ακούει, να τους/τις υποστηρίζει συναισθηματικά προς την αυτογνωσία.

Χρήσιμο υλικό σ’ αυτή τη διαδικασία αποτελούν διάφορες πηγές, όπως: φιλοσοφικά κείμενα, δοκίμια, λογοτεχνικά έργα, κινηματογραφικές ταινίες, ειδησεογραφία, άρθρα επικαιρότητας, κ.λπ. Ειδικά για τα φιλοσοφικά κείμενα, χρειάζεται να αναφερθεί ότι δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ούτε ως υλικό προς αποστήθιση ούτε ως αναντίρρητες αλήθειες. Οι μαθητές/τριες πρέπει να κατανοήσουν ότι τα κείμενα ακόμη και των μεγάλων φιλοσόφων είναι αφορμή για να ενεργοποιήσουν τη σκέψη τους, όπως, δηλαδή, ακριβώς λειτουργούν επί αιώνες για τον πνευματικό κόσμο, ο οποίος με βάση αυτά στοχάζεται, αναστοχάζεται και παράγει νέα φιλοσοφική σκέψη, έτσι και οι μαθητές/τριες να παραγάγουν τον δικό τους τεκμηριωμένο, και γι’ αυτό εύλογο προσωπικό λόγο.

Γ3. Μεθοδολογία

Όσα προηγήθηκαν, ιδιαίτερα όσα αναφέρθηκαν στην παρουσίαση των γενικών αρχών του Προγράμματος Σπουδών, συνάδουν με μια μεθοδολογική αντίληψη για τη διδακτική του μαθήματος που συντίθεται από τις αλληλένδετες αρχές της ομαδοσυνεργατικότητας και της μαθητοκεντρικής-ανακαλυπτικής προσέγγισης.

α. Ομαδοσυνεργατικότητα. Αναζητούνται στις προτεινόμενες δραστηριότητες του Προγράμματος Σπουδών όπως και στον Οδηγό του εκπαιδευτικού δράσεις που παραπέμπουν στην ομαδοσυνεργατική μέθοδο, στην ανάπτυξη δεξιοτήτων και στην καλλιέργεια στάσεων και συμπεριφορών που να ευνοούν τη συνεργασία των μαθητών/τριών. Οι μαθητές/τριες μαθαίνουν να ασκούν και να δέχονται κριτική, και γενικά λειτουργούν ως μέλη μιας δημιουργικής ομάδας που «διαλέγεται». Είναι δυνατόν έτσι να αποτυπωθούν τα συναισθήματα, τα νοήματα και οι κανόνες που προκύπτουν από ένα σύμπλεγμα εμπειριών εμπλοκής, ενισχύοντας τις παραμέτρους που αναφέρονται στην κοινωνικότητα, τις αξίες που συνδέονται με τη συμμετοχή σε μια ομάδα, τα πρότυπα που συνδέονται με τη δημοκρατική και δημιουργική διαδικασία και την ικανοποίηση από την επιτυχή της έκβαση. Προτείνονται, λοιπόν, θέματα στα οποία εμπλέκονται διάφορες πτυχές και αναπτύσσεται ποικιλία απόψεων, ώστε να είναι δυνατή μια διαδικασία κατανομής ρόλων μεταξύ των μελών των ομάδων (εδώ ενδείκνυνται τα 6 καπέλα της σκέψης του de Bono). Αυτή η διδακτική μέθοδος είναι γνωστή, καθόσον προτείνεται σε αρκετά νέα Π.Σ.

β. Μαθητοκεντρική-Ανακαλυπτική προσέγγιση. Η πρόταση συνδυάζει, στη συγκεκριμένη κατά περίπτωση εφαρμογή της, μεθοδολογικά στοιχεία από διάφορες προσεγγίσεις χωρίς να δεσμεύεται σε καθολική εφαρμογή κάποιας/ων από αυτές. Η εκπαιδευτική διαδικασία πρέπει να είναι το αποτέλεσμα μιας συλλογικής ευρετικής που εξελίσσεται ως μια πορεία δημιουργικής επεξεργασίας, και κατά τη διάρκεια της οποίας ο/η εκπαιδευτικός συνδιαλέγεται με τους/τις μαθητές/τριές του σε διάφορα στάδια και συνδιαμορφώνουν τις γνώμες και τις αντιλήψεις τους.

Οι μαθητές/τριες, εξετάζουν διαφορετικές θέσεις, διερευνούν, επιχειρηματολογούν, εμπλέκονται στον σχεδιασμό, στην υλοποίηση και στην παρουσίαση της εκπαιδευτικής πρακτικής που προτείνεται. Έτσι, ενισχύεται η ικανότητά τους να συλλαμβάνουν όψεις της διαδικασίας διαμόρφωσης του γνωστικού αντικειμένου. Μαθαίνουν να κατανοούν βαθύτερα τα φιλοσοφικά επιχειρήματα, αλλά και τα σφάλματα, τις δυσκολίες για την υπέρβασή τους, τις προκαταλήψεις, τις εσωτερικές εντάσεις τους από ριζωμένες παραδοχές, ψυχολογικές συγκρούσεις και τις αντιπαραθέσεις, αλλά και τα κίνητρα των διανοητών, και να τα συγκρίνουν με τα δικά τους, διαμορφώνοντας και αναδιαμορφώνοντας τα πρότυπά τους. Με αυτόν τον τρόπο, στη συνείδησή τους δεν αποτυπώνεται απλώς και μόνο μια συλλογή από πληροφορίες και κρίσεις άλλων σχετικά με την Ηθική Φιλοσοφία, αλλά και δεξιότητες που ευνοούν την κριτική ανίχνευση μέσα από ένα δημιουργικό, δημοκρατικό και γόνιμο διάλογο.

Σε ό,τι αφορά στον/ην εκπαιδευτικό, επιδιώκεται να ενισχυθεί η ικανότητά του να κατανοεί όψεις της προσωπικότητας, δεξιότητες, εκφραστικά μέσα αλλά και αδυναμίες και προκαταλήψεις των μαθητών/τριών του. Διευρύνεται η κριτική και αυτοκριτική του/ης ικανότητα και εκφράζονται εντονότερα τα συναισθήματα ικανοποίησής του/ης από το αποτέλεσμα της εργασίας του/ ης. Επιπρόσθετα, με τα προτεινόμενα θέματα και σε συνδυασμό με την παραπάνω προσέγγιση, το στοιχείο της αμφισβήτησης έχει σαφώς περισσότερες πιθανότητες να εκφραστεί θετικά στο μέτρο που εκφράζεται με διάλογο και αμοιβαία κριτική μέσα σε ένα περιβάλλον δημιουργικής διαδικασίας σε εξέλιξη, ενώ ταυτόχρονα διευκολύνονται από την ενεργητική συμμετοχή όλων των εμπλεκομένων σε διεργασίες αναστοχασμού και αναπλαισίωσης των εκπαιδευτικών πρακτικών.

Γ4. Αξιολόγηση

Για να λειτουργήσει σωστά η διδασκαλία και η αξιολόγηση πρέπει οι εκπαιδευτικοί να μπορούν να απαντήσουν με σαφήνεια στα εξής ερωτήματα: Α) Πού θέλω να πάω; Β) Πώς θα πάω; Γ) Πώς θα ξέρω ότι έφτασα;

Α) Πού θέλω να πάω;

Αφορά στους γενικότερους σκοπούς του μαθήματος της Ηθικής. Στο συγκεκριμένο Πρόγραμμα Σπουδών πρόκειται για τους γενικούς σκοπούς που αναφέρθηκαν στο πρώτο μέρος αλλά και για τους ειδικούς στόχους κάθε θεματικής ενότητας.

Β) Πώς θα πάω;

Ο τρόπος και η διαδικασία αξιολόγησης του μαθήματος είναι αναπόσπαστο μέρος της διδασκαλίας του. Η αξιολόγηση και ο έλεγχος των μαθησιακών στόχων που τέθηκαν στην αρχή της διδασκαλίας δεν θα ακολουθεί μόνο μετά το πέρας κάθε Θεματικού Πεδίου, αλλά και κάθε επιμέρους θεματικής ενότητας, εφόσον προκύπτει από τις απορίες, τα ενδιαφέροντα και τα ερωτήματα μέσα από την ενεργητική «εμπλοκή» των μαθητών/ τριων στον διάλογο. Η διαπίστωση των στοιχείων αυτών είναι κριτήριο της διδακτικής επιτυχίας του μαθήματος. Ειδικότερα η αξιολόγηση κάθε Θεματικού Πεδίου πρέπει να γίνεται με ερωτήσεις και ασκήσεις φιλοσοφικής επιχειρηματολογίας, με τις οποίες θα ελέγχεται κατά πόσο οι μαθητές/τριες:

1. Κατανόησαν τη διδαχθείσα ύλη.
2. Είναι σε θέση να την αξιοποιήσουν κριτικά, προκειμένου να εμβαθύνουν περισσότερο στο συζητούμενο θέμα.
3. Να διατυπώσουν πάνω σ’ αυτό σκέψεις που υποστηρίζουν μία θέση ή την αντικρούουν, ασκώντας αιτιολογημένη κριτική.

Στον εκπαιδευτικό ορίζοντα, που συνάδει με τη μεθοδολογική προσέγγιση του παρόντος Προγράμματος Σπουδών, θα πρέπει να επιδιώκεται συχνά η επαφή των μαθητών/τριών με τον πρωτότυπο φιλοσοφικό λόγο και η εξοικείωσή τους με τις πρωτογενείς πηγές του φιλοσοφικού στοχασμού. Είναι παιδαγωγικά σκόπιμο τα σύγχρονα κείμενα που θα επιλέγονται προς κατανόηση και ερμηνεία από τους/τις μαθητές/μαθήτριες, και που θα υπηρετούν ένα γενικό όραμα ανθρωπιστικής παιδείας, να συνδιαλέγονται με ποικίλους τρόπους με τα κείμενα φιλοσόφων προηγούμενων αιώνων, ή και άλλων πολιτισμικών παραδόσεων, ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως υλικό συγκριτικής εξέτασης και διαλόγου των διαφορετικών εποχών μέχρι το συγχρονικό του παρόν.

Κατηγορίες προτεινόμενων δραστηριοτήτων αξιολόγησης:

Κατανόηση (Μετατροπή): Με τον όρο μετατροπή νοείται η ανάπτυξη της ικανότητας του/της μαθητή/τριας να μεταφέρει ένα πρόβλημα ή μια θεωρία από μια Α σε μια Β μορφή χωρίς να χάνει την ουσία του/της. Τέτοιες μπορούν να είναι:

α) Η μετατροπή ενός αφηρημένου θέματος σε κάτι συγκεκριμένο -να δώσει, π.χ., ο/η μαθητής/τρια παραδείγματα που να δείχνουν ότι κατανοεί κάποια αφηρημένη έννοια ή επιχειρηματολογική δομή, β) η αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο διατυπώνεται κάτι χωρίς να μεταβάλλεται το νόημά του -να πει π.χ., ο/η μαθητής/τρια αυτό που διάβασε με δικά του λόγια, και

γ) η σύμπτυξη ή η ανάπτυξη ενός θέματος -να εκφράσει, π.χ. περιληπτικά ο/η μαθητής/τρια αυτό που αναφέρεται σε πολλές σειρές ή αντίθετα να αναπτύξει περισσότερο μια περιληπτική έκφραση ενός θέματος. (π.χ. σημειώστε περιληπτικά σε τι συνίσταται η συνεισφορά του Καντ στη Ηθική).

Ερμηνεία: Για να καταλάβει ένας αναγνώστης ένα κείμενο πρέπει καταρχήν να μετατρέψει τα σύμβολα, τις λέξεις και τις φράσεις σε νοήματα και στη συνέχεια να συλλάβει τη σχέση που υφίσταται ανάμεσα σ’ αυτά. Κατά την εξέταση του βαθμού στον οποίο έχει επιτευχθεί αυτός ο στόχος, ζητείται από τον/την μαθητή/ήτρια να αναφέρει τα κύρια συμπεράσματα που προκύπτουν από ένα κείμενο, από εικόνες κ.λπ.

Προέκταση ή επέκταση: Αναφέρεται στην ικανότητα του μαθητικού κοινού να εξάγει συμπεράσματα και να προσδιορίζει τα όρια ισχύος τους και τους γενικότερους περιορισμούς τους, να διατυπώνει νέες υποθέσεις με βάση δεδομένα στοιχεία, να συμπληρώνει τα στοιχεία, τα οποία λείπουν από τα δεδομένα που διαθέτει, να προσδιορίζει τον βαθμό πιθανότητας εμφάνισης των διαφόρων συνεπειών ή εξελίξεων που πρόκειται να ακολουθήσουν, αν ισχύουν ορισμένες προϋποθέσεις κ.λπ. Κατά την εξέταση, ο έλεγχος της επίτευξης του στόχου αυτού της ανάπτυξης, δηλαδή της ικανότητας του/της μαθητή/τριας να προβαίνει σε λογικές προεκτάσεις γίνεται συνήθως μαζί με τον έλεγχο επίτευξης και των άλλων υποστόχων της κατηγορίας της κατανόησης. Οι ερωτήσεις που αναφέρονται στην προέκταση αποσκοπούν στο να καθορίσουν αν ο/η μαθητής/τρια είναι ικανός/ή να προχωρήσει πέρα από τα συγκεκριμένα δεδομένα και τις συγκεκριμένες πληροφορίες και αν οι προεκτάσεις του αυτές είναι ορθές, αν μπορεί να γενικεύει ή αντίθετα να εξειδικεύει.

Τα φιλοσοφικά κείμενα που θα χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση καλό θα είναι να προάγουν τον διακαλλιτεχνικό διάλογο, να επιτρέπουν τη σύνδεσή τους και με τη λογοτεχνία και τις άλλες καλές τέχνες (ζωγραφική, θέατρο, μουσική, κινηματογράφος, κ.λπ.). Συνολικά το περιεχόμενό τους να βρίσκεται σε συμβατότητα με τις αρχές της σύγχρονης διδακτικής, να περιλαμβάνει δηλαδή συγκεφαλαιωτικές ασκήσεις που προϋποθέτουν τη συνδυαστική προσέγγιση των πληροφοριών και να αξιοποιεί τις άμεσες εμπειρίες των μαθητών/τριών.

Γενικά στην αξιολόγηση των μαθητών/τριών πρέπει να προτιμώνται ασκήσεις ανακεφαλαίωσης και εργασίες εμπέδωσης που να προωθούν την κριτική σκέψη και δημιουργικότητα, σε συνδυασμό με την εμβάθυνση, σύνθεση και επέκταση των γνωστικών στοιχείων. Η ύπαρξη ασκήσεων και εργασιών στο τέλος της ενότητας ή του θεματικού πεδίου συμβάλλει στην αύξηση του βαθμού ανατροφοδότησης, που αποσκοπεί στο να καταστήσει τη μάθηση ισχυρή και συνεχώς διαθέσιμη στον/στην μαθητή/τρια. Η εσωτερική σύνδεση και συνοχή στα γνωστικά αντικείμενα κάθε πεδίου βοηθά ώστε στα επόμενα θεματικά πεδία να χρησιμοποιούνται οι ήδη αποκτημένες γνώσεις από τους/τις μαθητές/τριες.

Γ) Πώς θα ξέρω ότι έφτασα;

Σε αυτή την κατεύθυνση δείχνουν τα προσδοκώμενα μαθησιακά αποτελέσματα (ΠΜΑ) μετά από κάθε διδασκαλία ενός θεματικού πεδίου ή μετά το σύνολο της διδασκαλίας της Ηθικής. Το τι περιμένουμε να έχουν κατακτήσει οι μαθητές/τριες σε επίπεδο γνώσεων, δεξιοτήτων, στάσεων, έξεων και αξιών.

Η αξιολόγηση στο μάθημα της Ηθικής έχει τους κάτωθι στόχους:

1. Να παρέχονται πολλαπλές επιλογές μαθησιακών δραστηριοτήτων και ποικίλα ερεθίσματα που μπορούν να υποστηρίξουν την αξιολόγηση των μαθητών/τριών ανάλογα με τις διαφοροποιημένες εκπαιδευτικές ανάγκες τους.
2. Να ελέγχεται κατά πόσο επιτεύχθηκαν τόσο τα ΠΜΑ που ορίστηκαν ως προοργανωτές στην αρχή κάθε ενότητας, όσο και οι γενικοί σκοποί του μαθήματος.
3. Κάθε ενότητα να ολοκληρώνεται με σύντομη αναστοχαστική διαδικασία (ως αποτιμητή) που δίνει στους/ στις μαθητές/τριες τη δυνατότητα αυτοαξιολόγησης της προόδου τους με σημείο αναφοράς τα ΠΜΑ.

Ορισμένες από τις μορφές που μπορεί να έχει η αξιολόγηση είναι δυνατόν να ενταχθούν στις κάτωθι πρακτικές:

1. Προφορική εξέταση
2. Συνθετικές γραπτές εργασίες (ομαδικές ή ατομικές).
3. Ωριαία διαγωνίσματα.

Γ5. Διδακτικό υλικό

Οι Θεματικές Ενότητες εξειδικεύονται με διδακτικές προτάσεις που συμμορφώνονται με τις ειδικές μεθοδολογικές αρχές διδασκαλίας και αξιολόγησης που εκτέθηκαν παραπάνω. Οι προτάσεις αυτές περιλαμβάνουν εξειδίκευση κατά ενότητα και εντάσσονται στις παρακάτω κατηγορίες.

Α. Πρωτογενείς και δευτερογενείς βιβλιογραφικές πηγές.

Β. Χρήση διαδικτυακών πηγών.

Γ. Χρήση πολυμεσικών εφαρμογών.

Δ. Καλλιτεχνική δημιουργία (Λογοτεχνία, Θέατρο, Κινηματογράφος, Φωτογραφία, Εικαστικές Τέχνες, Μουσική) με ηθικοφιλοσοφική διάσταση.

Ε. Συνεντεύξεις και συζητήσεις με σύγχρονους διανοητές.

Γ6. Διάγραμμα Ύλης

Το νέο Πρόγραμμα Σπουδών έχει θεματολογία που δομείται σε 3 θεματικά πεδία και 17 ενότητες, ανά τάξη. Κάθε ενότητα μπορεί να καλύψει από μία έως τέσσερις διδακτικές ώρες, κι έτσι δίνεται η δυνατότητα στους/ις εκπαιδευτικούς σε σύμπνοια με τους/ις μαθητές/τριές τους να επιλέξουν σε ποιο θεματικό πεδίο και σε ποια θεματική ενότητα επιθυμούν να εμβαθύνουν και να αφιερώσουν περισσότερες της μίας διδακτικής ώρας. Κάποιες ώρες μπορούν να αξιοποιηθούν για διαθεματικές εργασίες, εκπαιδευτικές επισκέψεις, επαναλήψεις και διαγωνίσματα.

Ειδική αναφορά πρέπει να γίνει προς τους/ις συγγραφείς των διδακτικών πακέτων ότι οι τίτλοι των Θεματικών Ενοτήτων που ακολουθούν δεν είναι σε καμία περίπτωση δεσμευτικοί για την αυτούσια αξιοποίησή τους ως τίτλοι κεφαλαίων. Στις περισσότερες φορές μάλιστα δεν ενδείκνυνται να χρησιμοποιηθούν, όταν είναι μακροσκελείς και δυσνόητοι. Οι τίτλοι των κεφαλαίων των διδακτικών πακέτων πρέπει να είναι ελκυστικοί και κατανοητοί για τα παιδιά της ηλικίας στην οποία απευθύνονται.

Β’ ΜΕΡΟΣ
Συνοπτική απεικόνιση του Προγράμματος Σπουδών

Αναλυτική απεικόνιση του Προγράμματος Σπουδών

Α΄ Γυμνασίου

Το Π.Σ. του μαθήματος της Ηθικής δομείται σε 3 θεματικά πεδία και 17 επιμέρους θεματικές ενότητες. Κάθε ενότητα μπορεί να καλύψει μία, δύο ή περισσότερες διδακτικές ώρες, κι έτσι δίνεται η δυνατότητα στους/ις εκπαιδευτικούς να επιλέξουν σε ποιο κεφάλαιο επιθυμούν να εμβαθύνουν και να αφιερώσουν περισσότερες διδακτικές ώρες.

Β΄ Γυμνασίου

Το Π.Σ. του μαθήματος της Ηθικής δομείται σε 3 θεματικά πεδία και 17 επιμέρους θεματικές ενότητες. Κάθε ενότητα μπορεί να καλύψει μία, δύο ή περισσότερες διδακτικές ώρες, κι έτσι δίνεται η δυνατότητα στους/ις εκπαιδευτικούς να επιλέξουν σε ποιο κεφάλαιο επιθυμούν να εμβαθύνουν και να αφιερώσουν περισσότερες διδακτικές ώρες. 

Γ΄ Γυμνασίου

Το Π.Σ. του μαθήματος της Ηθικής δομείται σε 3 θεματικά πεδία και 17 επιμέρους θεματικές ενότητες. Κάθε ενότητα μπορεί να καλύψει μία, δύο ή περισσότερες διδακτικές ώρες, κι έτσι δίνεται η δυνατότητα στους/ις εκπαιδευτικούς να επιλέξουν σε ποιο κεφάλαιο επιθυμούν να εμβαθύνουν και να αφιερώσουν περισσότερες διδακτικές ώρες

Η απόφαση αυτή ισχύει από το σχολικό έτος 2026-2027.

Η απόφαση αυτή να δημοσιευθεί στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως.

Αθήνα, 18 Νοεμβρίου 2025

Η Υπουργός
ΣΟΦΙΑ ΖΑΧΑΡΑΚΗ